Bugungi kunda axborot shu qadar ko‘pki, uning barchasini o‘qib chiqishga inson umri yetmasligi mumkin. Kitoblar, maqolalar, ilmiy tadqiqotlar, yangi kashfiyotlar... Xo‘sh, axborot oqimi tobora kuchayib borayotgan bir sharoitda qanday qilib ko‘proq kitob o‘qish va, eng muhimi, o‘qilgan ma’lumotlarni eslab qolish mumkin? Ayrimlar bir kitobni haftalab mutolaa qilsa, boshqalar uni bir necha kunda tugatadi. Hatto tez o‘qish bo‘yicha maxsus kurslarda bir daqiqada minglab so‘zlarni o‘qish mumkinligi va’da qilinadi. Ammo bu da’volar qanchalik asosli? Mashhur insonlarning mutolaa odatlari va ilmiy tadqiqotlar bu savolga javob topishga yordam beradi.

Mashhur insonlarning mutolaa odatlari

Bill Geyts kitob o‘qishni shunchaki hordiq chiqarish emas, balki bilim olish va tafakkurni rivojlantirish vositasi deb biladi. U har yili bir necha kunni mutolaaga bag‘ishlab, kitoblar va maqolalarni o‘rganishga alohida vaqt ajratadi. Shuningdek, o‘z blogida o‘qigan kitoblari haqida fikr va tavsiyalarini muntazam e’lon qilib boradi. Uning tajribasidan chiqarish mumkin bo‘lgan xulosa shuki, mutolaa uchun bo‘sh vaqt paydo bo‘lishini kutish emas, balki uni kun tartibidan oldindan joy ajratish muhim.

Investitsiya sohasining taniqli vakili Uorren Baffet ham mutolaaga alohida ahamiyat beradi. U yoshligidan moliyaviy hisobotlar, gazetalar va kompaniyalar faoliyatiga oid ma’lumotlarni o‘rganishga odatlangan. Baffet bilimni vaqt o‘tishi bilan ko‘payib boradigan foizlarga qiyoslaydi. Uning muvaffaqiyatini faqat ko‘p o‘qish bilan izohlab bo‘lmaydi: muhim jihat — olingan ma’lumotlarni tahlil qilish, ularni o‘zaro taqqoslash va asosli qarorlar qabul qilishdir.

AQShning sobiq prezidenti Barak Obama ham prezidentlik yillarida mutolaa uchun vaqt topishga harakat qilgan. U badiiy adabiyot, tarix va siyosatga oid asarlarni o‘qigani bilan tanilgan. Obama uchun kitoblar boshqa insonlarning hayoti va qarashlarini anglash, murakkab masalalarga turli nuqtai nazardan yondashish imkonini bergan. Bu esa mutolaaning ahamiyati faqat o‘qilgan sahifalar soni bilan o‘lchanmasligini ko‘rsatadi.

Tez o‘qishning eng mashhur usullari

1. Barmoq yoki qalam yordamida o‘qish:

O‘qish jarayonida barmoq yoki qalamni satrlar bo‘ylab harakatlantirish diqqatni jamlashga va bir joyni qayta-qayta o‘qishni kamaytirishga yordam berishi mumkin. Biroq ko‘rsatkichni tez harakatlantirishning o‘zi matnni tezroq va yaxshiroq tushunishni kafolatlamaydi.

2. Matnni saralab o‘qish:

Har bir jumlaga bir xil vaqt sarflash shart emas. Avvalo, kitobning mundarijasi, boblar sarlavhalari, kirish qismi va xulosasi bilan tanishib chiqish mumkin. Keyin maqsadga muvofiq ravishda muhim qismlarga ko‘proq e’tibor qaratiladi. Bu usul, ayniqsa, ilmiy, kasbiy va ma’lumotnomaviy adabiyotlarni o‘rganishda qo‘l keladi.

3. Faol mutolaa:

Kitobni o‘qish jarayonida o‘zingizga savollar bering: «Muallif qanday fikrni ilgari surmoqda?», «Uning dalillari qanchalik asosli?», «Bu bilimni amaliyotda qanday qo‘llash mumkin?» Bunday yondashuv matnni shunchaki o‘qib chiqishdan ko‘ra uni chuqurroq anglashga yordam beradi.

4. Vaqtni to‘g‘ri taqsimlash:

20–25 daqiqa mutolaa qilib, qisqa tanaffus qilish mumkin. Har bir mashg‘ulotdan so‘ng kitobni yopib, o‘qiganlaringizni eslashga harakat qiling. Asosiy fikrlarni o‘z so‘zlaringiz bilan aytib berish yoki qisqacha yozib qo‘yish ma’lumotni yaxshiroq o‘zlashtirishga xizmat qiladi.

Olimlar tez o‘qish haqida nima deydi?

Tez o‘qishga oid va’dalarning barchasi ham ilmiy dalillar bilan tasdiqlanmagan. Bu borada o‘tkazilgan tadqiqotlar o‘qish tezligi va matnni tushunish o‘rtasidagi munosabat ancha murakkab ekanini ko‘rsatadi.

1999-yil. «Journal of the American Optometric Association» ilmiy jurnalida e’lon qilingan tadqiqotda 59 nafar talaba ishtirok etgan. Ularning bir qismi tez o‘qish kursini o‘tagan, qolganlari esa nazorat guruhini tashkil qilgan. Kursdan keyin tez o‘qishni o‘rgangan ishtirokchilarda ko‘z harakatining bir qator ko‘rsatkichlari yaxshilangan. Biroq matnni tushunish darajasidagi o‘zgarish statistik jihatdan ahamiyatli bo‘lmagan.

2023-yil. «Journal of Research in Reading» jurnalida chop etilgan tadqiqotda tez o‘qish ilovasi va o‘quvchining o‘z o‘qish jarayonini anglashiga qaratilgan mashg‘ulotlar samaradorligi taqqoslangan. Tajribada 30 nafar nemis tilida so‘zlashuvchi talaba ishtirok etgan. Natijalar har ikki yondashuv ham o‘qish tezligini biroz oshirganini, ammo bu o‘sish dasturlarda va’da qilingan darajaga yetmaganini ko‘rsatgan. Shu bilan birga, guruhlar o‘rtasida matnni tushunish bo‘yicha sezilarli farq aniqlanmagan.

2025-yilda e’lon qilingan, 2026-yilda ham muhokama qilinayotgan tadqiqot. «Scientific Studies of Reading» jurnalida chop etilgan ishda ingliz tilida so‘zlashuvchi 46 nafar talaba ishtirok etgan. Tadqiqotda o‘qish tezligi turli darajalarda o‘zgartirilib, matnni tushunish natijalari o‘rganilgan. Natijalarga ko‘ra, ishtirokchilarning aksariyatida tushunish darajasi ma’lum tezlik oralig‘ida saqlangan, ammo daqiqasiga 405 so‘z tezlikda sezilarli pasayish kuzatilgan. Shu bilan birga, tez o‘qiydigan va so‘zlarni yaxshi tanib oladigan ishtirokchilar yuqori tezlikda ham matnni yaxshiroq tushunishgan. Demak, natija o‘quvchining mahorati va matn xususiyatlariga ham bog‘liq.

Bu tadqiqotlardan chiqadigan asosiy xulosa shuki, tez o‘qishni mashq qilish ayrim ko‘nikmalarni rivojlantirishi mumkin, ammo tezlikni bir necha barobar oshirish va bunda matnni tushunish darajasini o‘zgarishsiz saqlash har doim ham mumkin emas. Shuning uchun «bir daqiqada mingta so‘z o‘qiyman va hammasini mukammal eslab qolaman» kabi da’volarga tanqidiy yondashish lozim. Matnni tez ko‘zdan kechirish bilan uni chuqur anglash bir xil jarayon emas.

Bir kunda bitta kitob o‘qish mumkinmi?

Albatta, mumkin. Ammo bu kitobning hajmi, matnning murakkabligi, o‘quvchining tajribasi va mutolaaga ajratiladigan vaqtga bog‘liq.

Masalan, 200 sahifali kitobni 10 kunda tugatish uchun kuniga o‘rtacha 20 sahifadan o‘qish kerak. Biroq bu hisob barcha sahifalar bir xil vaqtda o‘qiladi, degani emas. Oddiy bayon qilingan asarni tezroq o‘qish mumkin, murakkab ilmiy yoki falsafiy matnni esa tushunish uchun qayta o‘qish va mulohaza yuritishga to‘g‘ri keladi.

Badiiy asarni mutolaa qilganda qahramonlar taqdiri, voqealar rivoji va muallifning uslubiga e’tibor berish muhim. Ilmiy yoki falsafiy kitoblarda esa asosiy tushunchalarni anglash, dalillarni tahlil qilish va xulosalarni tekshirish uchun ko‘proq vaqt talab etilishi mumkin.

Shu bois bir kunda bitta kitob o‘qishni mutlaq maqsadga aylantirish to‘g‘ri emas. Muhimi, kitobni qancha vaqtda tugatganingiz emas, undan qanday bilim va taassurot olganingizdir.

Samarali mutolaa uchun to‘rt tavsiya

1. Mutolaa uchun aniq vaqt belgilang:

Har kuni 20–30 daqiqa kitob o‘qishni odatga aylantiring. Muntazamlik bir kunda ko‘p sahifa o‘qishga urinishdan ko‘ra barqarorroq natija berishi mumkin.

2. O‘qishdan maqsadni aniqlang:

Yangi bilim olishni istaysizmi, badiiy asardan zavqlanmoqchimisiz yoki muayyan muammoning yechimini izlayapsizmi? Maqsadni belgilash qaysi qismlarni diqqat bilan o‘qish, qaysi ma’lumotlarga esa umumiy nazar tashlash kerakligini aniqlashga yordam beradi.

3. Kitobni yopib, o‘qiganlaringizni eslashga harakat qiling:

Har bir bobdan keyin asosiy fikrlarni o‘z so‘zlaringiz bilan bayon qiling. Zarur bo‘lsa, uchta muhim xulosani yozib qo‘ying. Bir necha kundan so‘ng ularni qayta ko‘rib chiqing. Bu usul ma’lumotni xotiradan qayta tiklash orqali bilimni mustahkamlashga yordam beradi.

4. Chalg‘ituvchi omillarni kamaytiring:

Mutolaa paytida telefon bildirishnomalarini o‘chiring, ijtimoiy tarmoqlarni vaqtincha yoping va diqqatni kitobga qarating. Agar elektron qurilmada o‘qiyotgan bo‘lsangiz, boshqa ilovalarga o‘tishni cheklash foydali.

Eng katta sir — qancha o‘qiganingizda emas, nimani anglaganingizda

Bill Geytsning kitob tavsiyalari, Uorren Baffetning ma’lumotlarni muntazam o‘rganish odati va Barak Obamaning mutolaaga ajratgan vaqti bir muhim jihatni ko‘rsatadi: bilim olish uchun vaqt va diqqat kerak. Biroq ularning tajribasini faqat tez yoki ko‘p o‘qish bilan izohlash to‘g‘ri emas. Muhimi — o‘qilgan ma’lumotni tahlil qilish, uni boshqa bilimlar bilan bog‘lash va hayotda qo‘llash.

Yuzlab kitoblarni o‘qib, ulardagi fikrlar haqida mulohaza yuritmaslikdan ko‘ra, bitta yaxshi kitobni chuqur anglab, undan muhim xulosa chiqarish ko‘proq samara berishi mumkin.

Tez o‘qish — mashq orqali rivojlantirish mumkin bo‘lgan ko‘nikma. Ammo haqiqiy mutolaa tezlik, diqqat, tushunish va xotiraning uyg‘unligidan iborat. Kitobni tezroq o‘qishga intiling, lekin uning mazmunini boy bermang. Zero, kitobning qiymati uni qancha vaqtda tugatganingiz bilan emas, balki u tafakkuringizda qanday o‘zgarish yasagani bilan belgilanadi.

Akbar Fathullayev