Ҳолливуд мутахассислари кино оламига эндигина кириб келаётган, аммо ажойиб ғояларга лиммо-лим режиссёр Владимир Чеботарёв «Одам-амфибия»ни суратга олишга киришганида роса шубҳаланишган. Бу фильм сценарийси «Ленфильм» жавонларида чанг босиб ётганига ўн йил бўлган эди...

«Нью-Йорк Таймс» газетаси шундай ёзган: «Ҳатто Уолт Дисней ҳам сув остида суратга олиш ишларининг мураккаблиги туфайли Беляев романини экранлаштиришдан бош тортган эди, ибтидоий техникада ишловчи рус киноижодкорлари эса тақдирда нимани бўлса кўришга қарор қилишди!»

Ва, ҳақиқатан, тақдир уларни сийлади! «Одам-амфибия» шу қадар муваффақиятли чиқдики, ўша пайтдаги маданият вазири Е.Фурцеванинг сўзларига кўра, у Молия вазирлиги учун чинакам совға бўлди – фильмни бир йил ичида собиқ иттифоқ томошабинларининг учдан бир қисми томоша қилди. Уни 100 дан ортиқ мамлакат томошабинлари ҳам кўрди. Касса йиғимлари бўйича фильм барча рекордларни янчиб ташлади...

«Одам-амфибия» нафақат давлат хазинасига, балки томошабинларга ҳам ҳақиқий туҳфа бўлди. Ўшанда мен саккиз ёшдан сал ошган эдим, бизнинг ишчилар посёлкамиздаги клубга ҳали бу фильмни олиб келишмаган, лекин дугонам Наташка аллақачон вазиятдан хабардор эди: у ҳаяжондан  тўлқинланиб, менга «чиройлидан-чиройли» севишганларнинг саргузаштларини жонлантириб айтиб, қўшиқларини куйлаб берарди. Мен кўзларим катта-катта очилганча тинглардим ва бу ҳали кўрилмаган фильм ҳақидаги илк таассуротим – Наташканинг завққа тўла ҳикояси эди...

Бу саргузашт-фильмнинг яратилиши эса ўз-ўзидан ҳақиқий саргузаштга айланди. Гап шундаки, дунёдаги биринчи сувости бадиий фильмини суратга олиш учун ажратилган бюджет Кострома ёғоч меъморчилиги музейида оддийгина болалар эртагини суратга олиш учун бериладиган маблағ билан бир хил эди. Ва агар тасвирчи Эдуард Розовскийнинг техник ихтиролари ва профессионаллиги бўлмаганида, «Одам-амфибия» рисоладагидек бўлмасди.

Ўрта Ер денгизида суратга олиш ва Жак-Ив Кусто билан ҳамкорлик қилишга, табиийки, пул етмасди. Натижада жонзотларга у қадар бой бўлмаган Қора денгиз билан кифояланишга тўғри келди. Денгиз жонзотларининг гавжум ҳаёти ҳақида таассурот уйғотиш учун оператор камера объективи қаршисига ичида бир нечта балиқ сузиб юрган сувли идишни жойлаштиришни ўйлаб топди – шу тариқа сувости дунёси таассуроти яратилди. У ердаги ўсимликлар пластикдан ясалди, Ихтиандрга ҳужум қилган акула ролини эса қораденгизлик балиқчилардан сотиб олинган каттагина балиқ ижро этди.
Сув остида суратга олиш ишларининг хавфсизлиги энг катта бош оғриғига айланди. Розовскийнинг яна бир ихтироси – ҳеч кимни ток урмаслиги учун кинокамераларни гидроизоляция қилувчи махсус ўрамлар бўлди.

Босим ва ҳарорат ўзгаришидан ёритувчи чироқлар портлаб кетарди – Мудофаа вазирлиги орқали реактив самолётлар учун мўлжалланган лампаларни қўлга киритишга тўғри келди. Якунда эса, Молия вазирлигига қилган «совғаси» учун тасвирчи Розовский партия билетидан айрилди ва давлат маблағларини бир миллион рубль миқдоридан ортиқ сарфлагани учун панжара ортига тушишига сал қолди.

Сув остида суратга олишни бошлашдан олдин, актёрлар ва ижодий гуруҳ бир неча ой давомида Ленинграддаги Лесгафт жисмоний тарбия институтида сузишни ўрганишди. Анастасия Вертинская сузишни мутлақо бошидан ўрганди.

Бош қаҳрамонлар роллари учун режиссёр ўзгача, илоҳий ташқи кўринишга эга бўлган ёш, унчалик танилмаган актёрларни излади: Гуттиэренинг кўзлари худди осмондек, Ихтиандрники эса денгиздек бўлиши керак эди. Ва топишди – Вертинская ва Кореневни...

Анастасия Вертинская ҳали мактабда ўқирди, унинг ёнида мактаб дарсликлари ва дафтарлари билан онаси доимо бирга юрарди. Ёш актриса имтиҳонларини Бокуда – фильм суратга олинаётган жойда топширишига тўғри келди.

Владимир Кореневни эса ассистент унинг диплом спектаклидан олиб келди ва бу шундай катта омад бўлдики, бошқача Ихтиандрни тасаввур қилиб бўлмасди. Мазкур роль ёш актёрга телбавор машҳурлик келтирди, мухлислар унинг уйи йўлагидаги барча деворларни лаб бўёғи билан севги изҳорларига тўлдириб ташлашди, шу сабабли Коренев ўз ҳисобидан йўлакни таъмирлашга мажбур бўлди.

Сув остидаги суратга олишда хавфсизликни ғаввослик бўйича мутахассислар таъминлаб туришди: актёрлар билан бирга сув тубига тушиб, улардан аквалангларни олишар ва иш бошланарди. Суратга олиш бир дақиқадан ортиқ давом этмас, кейин яна акваланг кийишарди, кейин яна съёмка. Бу ҳаракатларнинг узлуксизлиги эффектини яратиш учун қилинарди.

Ёш Настя Вертинская шўнғишдан жуда қўрқарди, лекин унга дублёр сифатида таклиф қилинган бақувват сувости сузиш бўйича чемпион қизни кўргач: «Йўқ, у менинг ўрнимга суратга тушмайди! Яхшиси, чўкиб кета қолай!» – деди.

Ва, албатта, ёш, аммо фавқулодда ёрқин бастакор Андрей Петровнинг мусиқасисиз фильм хитга айланмаган бўларди!

«Одам-амфибия» ўз ишига кўнгил қўйган ёш, фидойи инсонлар томонидан яратилди ва катталар учун барча замонларнинг эртагига айланди. Орадан йиллар ўтиб, Владимир Коренев бундай «ўлмас асар» фақатгина бойлик орттириш иштиёқидан йироқ бўлган, фидокор инсонлар меҳнатидангина туғилиши мумкинлигини айтган эди...

Мана, олтмиш йилдан ортиқ вақт ўтса ҳамки, бу жозибали, ёрқин ва романтик фильмнинг асло оҳори тўкилмайди ва бу унинг ижодкорларига ҳалоллиги, фидойилиги ва биз, томошабинларга бўлган муҳаббати учун берилган ҳақиқий мукофотдир.

Слава Фальковская