Har bir insonning orzusi bor: kimdir kitobini nashr etmoqchi, kimdir muvaffaqiyatli tadbirkor bo‘moqchi, kimdir uy-joy sotib olishni, yana kimdir sog‘lom hayot kechirishni yoki yillar davomida ko‘nglida asrab kelgan maqsadiga yetishni istaydi. Ammo orzu qilish bilan unga erishish o‘rtasida katta farq bor. Nega ayrimlar niyatini amalga oshiradi, boshqalar esa yillar davomida bir joyda qolib ketadi? Psixologiya va xulq-atvorni o‘rganuvchi olimlar bu savolga javob topish uchun maqsad qo‘yish, rejalashtirish, o‘zini nazorat qilish va odatlarni o‘zgartirish usullarini tadqiq etishgan. 2018-yilda e’lon qilingan meta-tahlil 16.523 ishtirokchini qamrab olgan 141 ta ilmiy ish natijalarini tahlil qilib, maqsad qo‘yish xulq-atvorni o‘zgartirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini aniqlagan.

Demak, orzuning o‘zi kifoya emas. Unga erishish uchun ishlaydigan tizim kerak. Quyidagi 15 usul ilmiy dalillarga tayangan holda, kundalik hayotda qo‘llash mumkin bo‘lgan amaliy tavsiyalar bilan birga keltiriladi...

Orzuni aniq maqsadga aylantiring

«Men muvaffaqiyatli inson bo‘lmoqchiman», bu – niyat, ammo aniq maqsad emas. Muvaffaqiyatni nimada ko‘rishingizni belgilang. Masalan, «olti oy ichida kitobimning qo‘lyozmasini tugataman» yoki «bir yil ichida yangi kasbni o‘rganib, birinchi mijozimni topaman».

Ruhshunoslar Edvin Lokk va Gari Latamning maqsad qo‘yish nazariyasiga ko‘ra, aniq va muayyan darajadagi murakkab maqsadlar umumiy «qo‘limdan kelganini qilaman» degan niyatdan ko‘ra samaraliroq bo‘lishi mumkin. Buning uchun natijani baholash va o‘z vaqtida fikr-mulohaza olish ham muhim. Maqsadingizni bir jumlada yozing va uning bajarilganini qanday o‘lchashingizni belgilang.

Katta orzuni kichik bosqichlarga bo‘ling

Ulug‘vor maqsad ba’zan insonni ilhomlantirish o‘rniga qo‘rqitib qo‘yadi. Masalan, roman yozishni xohlagan odam yuzlab sahifani ko‘z oldiga keltirib, ishni boshlashga qiynalishi mumkin. Katta maqsadni haftalik, kunlik va hatto 15–30 daqiqalik vazifalarga ajratish ishni boshlashni osonlashtiradi. «Men nimani istayman?» degan savoldan keyin «Bugun shu maqsad uchun nima qila olaman?» deb so‘rang.

«Agar...» rejasidan foydalaning

Ushbu usul psixologiyada implementation intentions, ya’ni harakatni oldindan rejalashtirish deb ataladi. Uning mohiyati – muayyan vaziyat yuzaga kelganda nima qilishingizni avvaldan belgilashdir. Masalan: «Agar ertalab soat yetti bo‘lsa, telefonni tekshirishdan oldin 20 daqiqa kitob uchun qaydlar yozaman». Yoki: «Agar ishdan charchab kelsam ham, kechki ovqatdan keyin 10 daqiqa mashq qilaman».

2024 yilda e’lon qilingan, 642 ta sinov natijalarini qamrab olgan tahlil «Agar...» rejalarining fikrlash, hissiyot va xatti-harakatni boshqarishda foydasi borligini ko‘rsatdi. Rejangizni «qachon, qayerda va nima qilaman?» degan uch savolga javob beradigan qilib tuzing.

Orzudagi to‘siqlarni ham oldindan ko‘ring

Faqat muvaffaqiyatni tasavvur qilish har doim ham yetarli bo‘lmaydi. O‘zingizga maqsadga yetishga nima xalaqit berishi mumkinligini ham ayting: vaqt tanqisligi, qo‘rquv, mablag‘, tajriba yoki intizomsizlik.

Kelajakdagi istalgan natijani hozirgi to‘siqlar bilan solishtirish mental contrasting deb ataladi. Uni aniq harakat rejasi bilan birlashtirish WOOP usulida qo‘llanadi: istak, natija, to‘siq va reja. 2021 yilgi meta-tahlilda ushbu yondashuv maqsadga erishishga kichikdan o‘rtachaga qadar ijobiy ta’sir ko‘rsatgan.

Orzularingizni yozing, eng yaxshi natijani tasavvur qiling, asosiy to‘siqni aniqlang va unga qarshi chora belgilang.

Har kuni oz bo‘lsa ham harakat qiling

Bir kunda katta ish qilishdan ko‘ra, uzoq vaqt davomida muntazam ishlash ko‘p maqsadlar uchun foydaliroqdir. Masalan, til o‘rganishda har kuni 20 daqiqa shug‘ullanish bir haftada bir marta uch soat o‘qishdan ko‘ra, odatni shakllantirishga yordam berishi mumkin. Muntazamlikning ahamiyati shundaki, u harakatni faqat kayfiyatga bog‘liq qilib qo‘ymaydi. Biroq barcha vazifalar uchun aynan bir xil davriylik eng yaxshi natija beradi, degan qat’iy qoida yo‘q. Orzungiz uchun har kuni bajara oladigan eng kichik vazifani tanlang. Hatto 10 daqiqa bo‘lsa ham uning ijrosini amalga oshiring.

Vaqtni emas, ustuvorlikni boshqaring

Ko‘pchilik «vaqtim yo‘q» deydi. Aslida esa kunning katta qismi mayda ishlar, xabarlar va chalg‘ituvchi mashg‘ulotlarga ketadi. Muhim ish uchun alohida vaqt ajratilmasa, u har doim keyinga suriladi.

Siz har kecha ertangi kun uchun eng muhim uchta vazifani belgilang. Ulardan bittasini kunning eng unumli paytida bajaring. Katta maqsadga bevosita xizmat qilmaydigan ishlarga sarflanayotgan vaqtni ham kuzating.

Progressni yozib boring

Xotira har doim ham ishonchli o‘lchov emas. Odam ba’zan qancha ish qilganini kam baholaydi, ba’zan esa oldinga siljiganini sezmaydi. Shuning uchun natijalarni qayd etish muhim. 2016 yilgi meta-tahlilda 19.951 nafar ishtirokchini qamrab olgan 138 ta tadqiqot ko‘rib chiqilgan edi. Natijalarga ko‘ra, maqsad sari ilgarilashni kuzatishga yordam beradigan choralar maqsadga erishishni yaxshilagan; natijalar yozma qayd etilganda ta’sir kuchliroq bo‘lishi mumkinligi ham aniqlangan. Shuni inobatga olib, kundalik, taqvim yoki jadvalda bajarilgan ishlaringizni belgilab boring. Hafta oxirida qancha ish qilinganini tekshiring.

Chalg‘ituvchi omillarni kamaytiring

Inson irodasi cheksiz emas. Telefondagi xabarlar, ijtimoiy tarmoqlar, ortiqcha shovqin va doimiy ravishda bir ishdan boshqasiga o‘tish diqqatni bo‘lishi mumkin. Muhim ish paytida telefonni ovozsiz rejimga o‘tkazing, keraksiz sahifalarni yoping va ish joyini tayyorlang. Masalan, 25 daqiqa diqqat bilan ishlab, keyin qisqa tanaffus qiling. Bu usul vaqtni tashkil etishga yordam beradi, ammo aynan 25 daqiqa hamma uchun eng samarali degani emas.

Kerakli bilim va ko‘nikmalarni egallang

Orzuga yetish istakning o‘ziga emas, ko‘pincha malakaga ham bog‘liq bo‘ladi. Tadbirkor bozorni o‘rganishi, yozuvchi muntazam yozishi, sportchi esa to‘g‘ri mashq qilishi kerak. Maqsadingizga yetish uchun zarur bo‘lgan uchta asosiy ko‘nikmani aniqlang. Ulardan qaysi biri sizda yetishmasligini belgilab, kurs, kitob, ustoz yoki amaliy mashg‘ulot orqali rivojlantiring. Faqat ma’lumot to‘plash bilan cheklanmang. O‘rgangan narsangizni amalda qo‘llang va xatolaringiz asosida tuzatish kiriting.

Ustoz va tajribali insonlardan o‘rganing

Har bir ishni boshidan oxirigacha yolg‘iz o‘rganish shart emas. Siz erishmoqchi bo‘lgan natijaga avvalroq yetishgan odamning tajribasi ayrim xatolarni takrorlamaslikka yordam beradi. O‘z sohangizda tajribali insonni toping. Unga umumiy maslahat so‘rab emas, aniq savol bilan murojaat qiling: «Mening maqsadimga yetish uchun qaysi ko‘nikma eng muhim?» yoki «Boshlovchilar ko‘pincha qanday xatoga yo‘l qo‘yadi?»

Ustozning fikrini mutlaq haqiqat deb qabul qilmang. Uni boshqa ishonchli ma’lumotlar va o‘z sharoitingiz bilan solishtiring.

Muhitni to‘g‘ri tashkil eting

Insonning xatti-harakatlariga muhit ham ta’sir qiladi. Kitob o‘qishni istagan odam kitobni ko‘rinadigan joyga qo‘yishi, jismoniy faolligini oshirmoqchi bo‘lgan kishi sport kiyimlarini oldindan tayyorlashi mumkin. Maqsadingizga yordam beradigan narsalarni oson erishadigan qiling, to‘siq bo‘ladiganlarini esa cheklang. Masalan, ijod qilishdan oldin ish stolida faqat kerakli materiallarni qoldiring.

Muhitni o‘zgartirish irodani butunlay almashtirmaydi, ammo to‘g‘ri harakatni boshlashni yengillashtirishi mumkin.

Dam olish va uyquni qurbon qilmang

Ba’zilar maqsadga tezroq yetish uchun uyquni kamaytiradi, dam olishni bekor qiladi va o‘zini ortiqcha ishlashga majburlaydi. Ammo charchoq diqqat-e’tibor, xotira, qaror qabul qilish va hissiyotlarni boshqarishga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Uyqu va dam olishni rejangizning bir qismiga aylantiring. Kattalar uchun, odatda, kechasi kamida yetti soat uyqu tavsiya etiladi, garchi ehtiyoj yosh va shaxsiy holatga qarab farq qilsa ham.

Unutmang, dam olish maqsaddan voz kechish emas. U uzoq muddat davomida ishlash imkoniyatini saqlashga xizmat qiladi.

Muvaffaqiyatsizlikni ma’lumot sifatida qabul qiling

Birinchi urinishda natija chiqmasa, bu maqsadga erisha olmaysiz, degani emas. Ammo bir xil xatoni qayta-qayta takrorlash ham to‘g‘ri bo‘lmaydi. Muhimi – nima ishlamaganini tahlil qilish. Har bir muvaffaqiyatsiz urinishdan keyin uchta savolga javob bering: «Nima rejalashtirilganidek amalga oshmadi? Bunga qaysi omil ta’sir qildi? Keyingi urinishda nimani o‘zgartiraman?»

O‘zingizni ayblash o‘rniga usulingizni tekshiring. Lekin har qanday mag‘lubiyatni ham faqat ijobiy tajriba deb baholash shart emas: ba’zi holatlarda maqsadni o‘zgartirish yoki undan voz kechish oqilona qaror bo‘lishi mumkin.

O‘zingizni boshqalar bilan emas, kechagi holatingiz bilan taqqoslang

Ijtimoiy tarmoqlarda boshqalarning muvaffaqiyati ko‘zga tashlanadi, ammo ular ortidagi yillar davomidagi mehnat, imkoniyatlar, omad va qiyinchiliklar ko‘rinmaydi. Bunday taqqoslash insonda asossiz shoshilish yoki o‘zidan norozilikni uyg‘otishi mumkin. Shunday ekan, siz avvalgi natijalaringizga qarang. O‘tgan oyda nimalarni bilar edingiz, hozir nimani uddalay olasiz? Qaysi ko‘nikmangiz yaxshilandi? Qaysi xatoni endi takrorlamaysiz?

Bu boshqalardan o‘rganmaslik kerak degani emas. Ularning natijasini hasad uchun emas, tajriba va g‘oya olish uchun kuzating.

Maqsadingizni qadriyatlaringiz bilan muvofiqlashtiring

Eng muhim savollardan biri: «Men bu orzuga nima uchun erishmoqchiman?» Agar maqsad faqat boshqalarning maqtovi, ijtimoiy bosim yoki o‘zingizni kimgadir isbotlash istagiga bog‘liq bo‘lsa, qiyinchilik paytida unga intilish susayishi mumkin. Maqsadingiz hayotingizdagi qaysi qadriyatga xizmat qilishini aniqlang. Bu oilaga ko‘proq imkoniyat yaratishmi, ijod qilishmi, mustaqillikmi, bilim olishmi yoki jamiyatga foyda keltirishmi?

Maqsad siz uchun haqiqatan muhim bo‘lsa, unga yetish yo‘lidagi mashaqqatlarga bardosh berish osonroq kechadi. Shu bilan birga, hayot sharoitlari o‘zgarganda maqsadni qayta ko‘rib chiqish zaiflik emas, balki ongli qaror hisoblanadi.

Akbar Anvarov