Ўзбекистон мустақиллигининг 35 йиллиги арафасида мамлакат иқтисодиётида амалга оширилган энг муҳим ислоҳотлардан бири қишлоқ хўжалиги соҳасида юз берган туб ўзгаришлар бўлди.

Кейинги йилларда тармоқда маъмурий бошқарувдан бозор иқтисодиёти тамойилларига босқичма-босқич ўтиш, ер муносабатларини либераллаштириш, кластер тизимини жорий этиш, экспортбоп маҳсулотлар етиштиришни кенгайтириш ва сув ресурсларидан самарали фойдаланишга қаратилган кенг қамровли ислоҳотлар амалга оширилди. Натижада қишлоқ хўжалиги нафақат мамлакат озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш, балки экспорт даромадларини ошириш, янги иш ўринлари яратиш ва қишлоқ аҳолиси турмуш даражасини юксалтиришнинг муҳим драйверларидан бирига айланди.

Мустақилликнинг дастлабки йилларида соҳа асосан давлат буюртмасига таянган ҳолда ривожланган бўлса, кейинги босқичда қишлоқ хўжалигини диверсификация қилиш, юқори қўшимча қийматли маҳсулотлар ишлаб чиқариш ва фермерларнинг иқтисодий мустақиллигини кучайтиришга алоҳида эътибор қаратилди. Бу жараён Президент ташаббуси билан қабул қилинган қатор фармон ва қарорлар ҳамда 2020–2030 йилларда қишлоқ хўжалигини ривожлантириш стратегияси асосида изчил амалга оширилмоқда.

Ислоҳотларнинг энг муҳим йўналишларидан бири кластер тизимини жорий этиш бўлди. Илгари фермерлар асосан хомашё етиштирувчи сифатида фаолият юритган бўлса, янги тизимда уруғлик тайёрлашдан тортиб маҳсулотни қайта ишлаш, сақлаш, логистика ва экспортгача бўлган ягона қиймат занжири шакллантирилди. Бу эса инвестициялар жалб қилиш, замонавий технологияларни жорий этиш ва қишлоқ хўжалигида меҳнат унумдорлигини ошириш имконини берди.

Айниқса, пахта-тўқимачилик кластерлари мамлакат иқтисодиётида катта ўзгаришларни бошлаб берди. Илгари пахта асосан тола кўринишида экспорт қилинган бўлса, бугун унинг катта қисми мамлакатнинг ўзида қайта ишланиб, ип-калава, газлама ва тайёр тўқимачилик маҳсулотларига айлантирилмоқда. Бу эса экспортдан олинадиган қўшимча қийматни бир неча баробар ошириш имконини яратди. Шу билан бирга, халқаро ташкилотлар Ўзбекистонда пахта йиғим-теримида мажбурий меҳнат тизими барҳам топганини эътироф этди ва бу мамлакатнинг халқаро имижи ҳамда экспорт имкониятларига ижобий таъсир кўрсатди.

Бугунги кунда ислоҳотлар фақат пахтачилик билан чекланиб қолмаяпти. Боғдорчилик, сабзавотчилик, узумчилик, иссиқхона хўжаликлари, паррандачилик, чорвачилик ва балиқчилик соҳалари ҳам жадал ривожланмоқда. Жаҳон банки маълумотларига кўра, мамлакатда амалга оширилган боғдорчиликни ривожлантириш лойиҳалари натижасида 5 мингдан ортиқ агробизнес ва фермер хўжалиги молиявий қўллаб-қувватланди, 34,5 мингдан зиёд доимий, 22 мингга яқин мавсумий иш ўрни яратилди. Лойиҳалар доирасида замонавий иссиқхоналар, музлаткич омборлари ва қайта ишлаш қувватлари ташкил этилиши ҳосилдорликнинг 25–30 фоизга, ялпи савдо ҳажмининг эса 35 фоизга ўсишига хизмат қилди. 

Қишлоқ хўжалигида амалга оширилаётган ислоҳотларнинг яна бир муҳим жиҳати озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашга қаратилганидир. Кейинги йилларда жаҳонда кузатилган геосиёсий беқарорлик, логистика занжирларидаги узилишлар ва иқлим ўзгариши кўплаб давлатларни ушбу масалага жиддий эътибор қаратишга мажбур қилди. Ўзбекистон ҳам ички бозорни асосий озиқ-овқат маҳсулотлари билан узлуксиз таъминлаш, экспортни диверсификация қилиш ва ташқи бозорларга қарамликни камайтириш бўйича комплекс чоралар кўрмоқда. Шу мақсадда интенсив боғлар барпо этилмоқда, уруғчилик ва кўчатчилик ривожлантирилмоқда, маҳсулотларни сақлаш ва саралаш инфратузилмаси кенгайтирилмоқда.

Иқлим ўзгариши шароитида сув ресурсларидан самарали фойдаланиш соҳадаги устувор вазифалардан бирига айланди. Ўзбекистонда қишлоқ хўжалиги мамлакат сув ресурсларининг қарийб 90 фоизини истеъмол қилади. Шу боис давлат томонидан томчилатиб ва ёмғирлатиб суғориш каби сув тежовчи технологияларни жорий этишга катта субсидиялар ажратилмоқда. 

Жаҳон банкининг 2025 йилда маъқулланган 200 миллион долларлик янги лойиҳаси ҳам айнан суғориш тизимларини модернизация қилиш, сув йўқотилишини қисқартириш ва энергия самарадорлигини оширишга қаратилган. Лойиҳа доирасида Қорақалпоғистон, Бухоро, Қашқадарё, Наманган ва Сурхондарё вилоятларида 259 километр магистрал каналлар реконструкция қилиниб, 470 та гидротехника иншооти қурилиши режалаштирилган. Бу орқали ҳар йили 540 миллион куб метр сув тежалиши ва 165 миллион кВт/соат электр энергияси иқтисод қилиниши кутилмоқда. Шунингдек, 232 минг гектар суғориладиган ер майдонида сув таъминоти сифати яхшиланиб, 180 минг нафардан ортиқ сув истеъмолчисига ижобий таъсир кўрсатиши прогноз қилинган. 

Мутахассислар таъкидлашича, сув тежовчи технологияларни кенг жорий этиш нафақат сув сарфини камайтиради, балки ҳосилдорликни ҳам оширади. Жаҳон банки таҳлилларига кўра, томчилатиб ва ёмғирлатиб суғориш технологиялари ўртача 30 фоизгача сув тежаш имконини беради. 

Экспортни кенгайтириш ҳам соҳадаги устувор вазифалардан бири бўлиб қолмоқда. Ўзбекистон мева-сабзавот маҳсулотлари бугун дунёнинг ўнлаб давлатларига экспорт қилинмоқда. Логистика марказлари, музлаткич омборлари ва саралаш қувватларининг кенгайиши маҳсулотларни ташқи бозорларга сифатли етказиб бериш имкониятларини оширди. Жаҳон банки экспертлари мамлакатнинг иқлим шароити ва географик жойлашуви боғдорчилик маҳсулотлари ишлаб чиқариш бўйича катта рақобат устунлигини таъминлашини таъкидлайди. 

Шу билан бирга, тармоқда ҳал қилиниши лозим бўлган вазифалар ҳам сақланиб қолмоқда. Иқлим ўзгариши, сув танқислиги, ер унумдорлигини сақлаш, маҳсулот таннархини пасайтириш ва рақамли технологияларни янада кенг жорий этиш келгуси йиллардаги асосий устувор йўналишлардан бири бўлиб қолади. Айниқса, сунъий интеллект, рақамли мониторинг, агрометеорологик маълумотлар ва аниқ деҳқончилик технологияларидан кенг фойдаланиш тармоқ самарадорлигини янада ошириши кутилмоқда.

Мустақилликнинг 35 йиллиги арафасида Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги сифат жиҳатидан янги босқичга чиқди, дейиш мумкин. Кластер тизими, экспортбоп маҳсулотлар етиштириш, замонавий агротехнологиялар, сув тежовчи усуллар ва қиймат занжирини шакллантиришга қаратилган ислоҳотлар мамлакатнинг озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш, фермерлар даромадини ошириш ва аграр иқтисодиёт рақобатбардошлигини кучайтиришда муҳим омилга айланмоқда. Кейинги йилларда ушбу ислоҳотларни изчил давом эттириш Ўзбекистоннинг минтақада замонавий ва юқори самарали аграр давлат сифатидаги ўрнини янада мустаҳкамлаши шубҳасиз.