Олимлар Чарльз Дарвин давридан бери жумбоқ бўлиб келаётган Венера пашшахўри (Dionaea muscipula) сирини очишга муваффақ бўлишди. Гап ўсимликлар оламидаги энг ғайриоддий йиртқичлардан бири — АҚШнинг шарқий соҳилидаги ботқоқликларда яшайдиган ва ўзининг ўлжасини ҳайратланарли тезликда тутиб олишга қодир бўлган кичик ҳашаротхўр ўсимлик ҳақида бормоқда.

Венера пашшахўри худди жағларни эслатувчи тузоқ-барглари билан машҳур. Ўсимлик ҳашаротларни ширин нектар билан ўзига жалб қилади ва баргларнинг ички юзасидаги сезувчан триггер-тукчалардан фойдаланади. Ҳашарот ушбу тукчаларга тегиши билан тузоқ ёпилади ва ўлжани ичкарида ушлаб қолади.

Бироқ, ўнлаб йиллар давомида олимлар на мушаклари, на асаб тизими бўлган ўсимлик қандай қилиб жуда тез учадиган ҳашаротларни ҳам тутиб оладиган даражада шиддат билан ҳаракат қилишини тушуна олишмаган.

Дарвиннинг тахминлари

Ҳатто Чарльз Дарвин ҳам бу ўсимликнинг имкониятларидан ҳайратга тушган эди. У Венера пашшахўрини қўзғалгандан сўнг ҳайвонларнинг ҳазм қилиш ширасига ўхшаш, таркибида кислота ва ферментлар бўлган суюқлик ажратувчи организм сифатида тасвирлаган. Унинг хулқ-атвори шу қадар ғайриоддий туюлганки, Дарвин ўсимликда мушакларнинг ўзига хос аналоги мавжуд деб тахмин қилган.

Халқаро тадқиқотчилар гуруҳининг янги иши ниҳоят ушбу механизмни англашга яқинлашиш имконини берди. Тажрибалар шуни кўрсатдики, сезувчан тукчалар ишга тушгандан сўнг, тузоқ-баргларнинг ҳужайралари ўзларининг механик хусусиятларини жуда тез ўзгартиради. Сониялар ичида ҳужайра деворлари сезиларли даражада юмшайди, бу эса тузоқнинг шиддат билан ёпилиш жараёнини бошлаб беради.

Франция Миллий илмий тадқиқотлар маркази ва Экс-Марсель университети доктори, тадқиқотнинг етакчи муаллифи Йоэль Фортеррнинг сўзларига кўра, пашшахўрнинг ҳаракатланиш сири ботаникадаги энг қизиқарли жумбоқлардан бири бўлиб келган. Олимнинг таъкидлашича, Дарвин бу ҳодисадан шу қадар лол қолганки, ўсимликларда мушак ва асаблар бўлмаса-да, унинг ичида мушаклар бўлиши керак деб ҳисоблаган.

Тузоқ қандай ишлайди?

Тадқиқотчилар учун асосий қийинчиликлардан бири — бу жуда тез содир бўладиган ҳаракат жараёнини ўрганиш эди. Бундан ташқари, олимларни ўсимлик қандай қилиб тасодифий тегиниш билан ҳақиқий ўлжани фарқлаши анчадан бери қизиқтириб келарди. Агар тузоқ сув томчиси ёки бошқа сохта сигнал туфайли ёпилса, у одатда эртаси куниёқ қайта очилади. Агар ичкарига ҳашарот тушса, узоқ давом этадиган ҳазм қилиш жараёни бошланади. Бу жараён ўсимлик юмшоқ тўқималарни эритиб, озуқа моддаларини сўриб олгунга қадар бир неча ҳафта давом этиши мумкин.

Тажрибалар давомида олимлар жамоаси ўсимлик баргларини стоматологик елим ёрдамида фиксация қилишди (қотириб қўйишди). Бу сезувчан тукчаларни фаоллаштирган ҳолда тузоқни очиқ ҳолатда сақлаш ва аниқ ўлчовларни амалга ошириш имконини берди.

Аввалги тадқиқотлар тукчаларга тегиш электр сигналини пайдо қилишини ва у тузоқни сониянинг улушларида ёпиб қўйишини кўрсатган эди. Механизмни янада чуқурроқ ўрганиш учун тадқиқотчилар юқори аниқликдаги механик ўлчовлар учун мўлжалланган «наноиндентор» қурилмасидан фойдаланишди. Қурилманинг металли учлиги баргларнинг ташқи юзасига текказиб кўрилди.

Ноёб механик хусусият

Ўлчовлар шуни кўрсатдики, тукчалар фаоллашгандан сўнг тўқималарнинг қаттиқлиги сезиларли даражада камаяди. Фортерр тушунтиришича, бунга сабаб ҳужайраларнинг ўзи вақтинчалик мосланувчан (эгилувчан) бўлиб қолишидир.

Илгари ҳаракат асосан барглар ичидаги сувнинг қайта тақсимланиши ҳисобига содир бўлади, деган гипотезалар мавжуд эди. Бироқ янги маълумотлар бошқа механизмга ишора қилмоқда. Олимнинг сўзларига кўра, аниқланган жараён тўнкарилган поршен ёки босим остида асл ҳолатига қайтадиган тугмачанинг ишлашини эслатади. Ҳужайра деворларининг тез юмшаши баргларнинг бир зумда шаклини ўзгартиришига ва тузоқни ёпишига имкон беради.

Фортеррнинг қайд этишича, унга бундай механик хусусиятларга эга бўлган бошқа бирор бир ўсимлик маълум эмас. Венера пашшахўри ўз ҳужайраларининг механик хусусиятларини фавқулодда тез ўзгартиришга қодир, бу эса уни ўсимликлар дунёсида ноёб қилади.

Тадқиқотчи ушбу жумбоқни йигирма йилга яқин вақтдан бери ўрганаётганини тан олди. Унинг сўзларига кўра, физик сифатида уни доимо ўсимлик ҳаракати замирида ётган кучлар ва механизмлар қизиқтириб келган. Энди эса, ушбу илмий иш натижалари туфайли энг машҳур биологик жумбоқлардан бири ниҳоят ишончли ечимга эга бўлди.

Манба: New-Science.ru