Жорий йилнинг 11-12 ноябрь кунлари Туркиянинг денгиз бўйидаги Анталия шаҳрига бутун дунё нигоҳи қадалади.

Айнан шу кунлари БМТнинг Иқлим ўзгариши тўғрисидаги доиравий конвенцияси томонларининг 31-конференцияси (COP31) доирасида иқлим бўйича амалий ҳаракатларга бағишланган давлат ва ҳукумат раҳбарлари саммити бўлиб ўтади.

Конференциянинг ўзи 9-20 ноябрь кунлари давом этади. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг мазкур нуфузли анжуманда иштирок этиши мамлакатимизнинг халқаро майдондаги ўрни ва обрўсини яна бир бор намоён қиладиган муҳим воқеа бўлиши шубҳасиз.

Бу иштирок оддий протокол ташрифи эмас. У бугун ҳар бир оилага, ҳар бир фермерга, ҳар бир шаҳар ва қишлоқ аҳолисига бевосита дахлдор масалалар – сув, ҳаво, энергия, ер ва келажак авлодларнинг хавфсизлиги ҳақида бўлади.

Нега айнан Анталия ва нега айнан ҳозир?

Жаҳон иқлим жараёни бугун синов палласида. Ваъдалар кўп, аммо уларни амалиётга кўчириш, молиялаштириш ва технологияларни етказиш борасидаги қийинчиликлар сақланиб қолмоқда.

COP31 раиси Мурат Курум конференциянинг «натижага йўналтирилган» бўлишини, кўпқутбли тизимга ишончни тиклашни асосий мақсад қилиб кўрсатган. Бошқарув тизимида Туркия билан бирга Австралия ҳам ўзаро ҳамкорликда ишлайди. БМТ иқлим масалалари бўйича котиби Саймон Стилл эса конференция «янги жаҳон тартибсизлиги» деб таърифланган ғайриоддий даврда ўтишини таъкидлаган.

Анжуман кун тартибида Париж битимини амалга ошириш, иссиқхона газлари чиқиндиларини қисқартириш, иқлим ўзгаришига мослашиш ва иқлимни молиялаштириш масалалари асосий ўринни эгаллайди. Энергетика, барқарор қишлоқ хўжалиги, озиқ-овқат хавфсизлиги, сув экотизимлари, шаҳарларни ривожлантириш, айланма иқтисодиёт, ёшлар ва таълим каби тематик кунлар ҳам режалаштирилган.

Эътиборли жиҳати шундаки, бу йўналишларнинг деярли барчаси Ўзбекистон давлат сиёсатининг устувор вазифалари билан мос тушади. Шу боис, Анталия саммити мамлакатимиз учун ўз ёндашувларини дунёга кўрсатиш, шерик топиш ва ресурс жалб қилиш учун айни муддао майдондир.

Ўзбекистон – иқлим ўзгаришининг олдинги чизиғида

Марказий Осиё иқлим ўзгаришидан энг кўп жабр кўрувчи минтақалардан бири. Сув тақчиллиги, чўлланиш, ер деградацияси, ҳароратнинг кўтарилиши, сел ва қурғоқчилик ҳодисалари минтақа халқларининг кундалик ҳаётига таъсир қилмоқда. Масалан, фақатгина жорий йилнинг ўзида мамлакатимизда 400 дан ортиқ сел ҳодисаси қайд этилгани бу хавфнинг қанчалик жиддийлигини кўрсатади.

Шу сабабли иқлим масаласи Ўзбекистон учун назарий мавзу эмас, балки миллий хавфсизлик ва барқарор ривожланиш масаласидир. Президентимизнинг Анталиядаги иштироки айнан шу ҳақиқатни жаҳон жамоатчилиги олдида қайта баён этиш имконини беради: иқлим муаммоси чегара танимайди, уни фақат ҳамкорликда ҳал қилиш мумкин.

Аввало, Орол: бутун инсониятга сабоқ

Орол фожиаси XX асрнинг энг катта экологик офатларидан бири сифатида жаҳонга маълум. Аммо Ўзбекистон бу фожиани фақат қайғу мавзуси сифатида эмас, балки инсон ирода кўрсатса, табиатни ҳатто энг оғир шароитда ҳам асрашга уриниш мумкинлигининг мисоли сифатида тақдим этмоқда.

Анталия анжуманида Ўзбекистон Орол денгизининг қуриган тубида ўрмонзорлар барпо этиш бўйича ташаббусларини, чўллашишга қарши курашиш, биохилма-хилликни сақлаш ва айланма иқтисодиётни ривожлантириш борасидаги тажрибасини тақдим этади. Бу ишлар «Яшил макон» умуммиллий лойиҳаси билан уйғун олиб борилмоқда. Оролбўйи ҳудуди БМТ Бош Ассамблеяси томонидан экологик инновациялар ва технологиялар ҳудуди деб эълон қилинган, бу эса минтақанинг халқаро миқёсдаги алоҳида мақомини тасдиқлайди.

Ҳар бир ўстирилган дарахт, ҳар бир тикланган гектар – бу минг-минглаб одамлар учун соғлом муҳит, чанг-тузли бўронларнинг камайиши ва янги иш ўринлари демакдир. Анталия минбаридан янграйдиган Орол овози бугун ёрдамга муҳтож минглаб жамоаларнинг овозидир.

Ўзбекистоннинг иқлим мажбуриятлари ва амалий натижалари

Ўзбекистон Анталияга амалда эришилган натижалари билан боради.

Аниқ мақсадлар. 2025 йил ноябрида Бразилиянинг Белен шаҳрида бўлиб ўтган COP30 конференциясида мамлакатимиз янгиланган миллий белгиланган ҳисса – NDC 3.0ни тақдим этди. Унга кўра, 2035 йилга бориб ЯИМнинг бир бирлигига тўғри келадиган иссиқхона газлари чиқиндилари 2010 йил даражасига нисбатан 50 фоизга қисқартирилади.

Яшил энергетика. Кўплаб қуёш ва шамол электр станциялари қурилиши натижасида қайта тикланувчи энергия манбаларининг умумий қувватдаги улуши 30 фоизга яқинлашди. 2030 йилга бориб бу кўрсаткични 50 фоиздан ошириш режалаштирилган. Жорий йилда ҳам 3 300 МВт дан ортиқ янги яшил қувват ишга туширилиши назарда тутилган.

Сув тежамкорлиги. Сувни тежайдиган технологияларни кенг жорий этиш ҳисобига мамлакатимизда ҳар йили тахминан 10 миллиард кубометр сув тежалмоқда. Сув тақчил минтақада бу рақам бевосита озиқ-овқат хавфсизлиги ва аҳоли фаровонлиги гаровидир.

Шаффофлик. Ўзбекистон Париж битими доирасидаги кучайтирилган шаффофлик тизимига содиқлигини халқаро платформаларда, жумладан, жорий йил июнь ойида Боннда ўтган кўп томонлама баҳолаш жараёнида тасдиқлади.

Мана шундай аниқ далиллар билан келган давлат раҳбари халқаро минбарда ишончли ва очиқ гапириш имкониятига эга бўлади.

Анталия саммити ва Ўзбекистон манфаатлари: тўрт устувор йўналиш

Биринчидан, иқлим молияси ва инвестициялар. NDC 3.0 ни амалга ошириш катта маблағ талаб қилади. Расмий баҳоларга кўра, фақат мослашиш чоралари учун 2035 йилгача 30 миллиард долларгача маблағ керак бўлиши мумкин. Бундай ҳажмдаги ресурсни фақат ўз кучимиз билан қоплаш қийин, шу боис Анталиядаги юқори даражадаги учрашувлар хорижий шериклар, халқаро молия институтлари ва иқлим фондлари билан янги келишувларга йўл очади. Ўзбекистон миллий павильони эса айнан янги шериклар ва молиявий ресурслар жалб қилиш майдони сифатида ташкил этилмоқда.

Иккинчидан, сув ва озиқ-овқат хавфсизлиги. Сув ресурслари Марказий Осиёнинг энг нозик масаласи. Давлатимиз раҳбарининг иштироки сувни тежовчи технологиялар, экотизимларни тиклаш ва қишлоқ хўжалигининг иқлимга чидамлилигини ошириш бўйича халқаро қўллов ва технологиялар олиш имкониятини кенгайтиради.

Учинчидан, иқлим миграцияси ва минтақавий овоз. Ўзбекистон миллий павильонида иқлим миграциясига бағишланган юқори даражадаги тадбир ўтказиш режалаштирилган. Унда иқлим ўзгаришининг миграция жараёнларига таъсири, ожиз қатламларни ҳимоя қилиш ва ҳудудларнинг барқарорлигини ошириш муҳокама қилинади. Тадбирнинг муҳим натижаларидан бири сифатида Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ мамлакатларининг иқлим миграцияси бўйича «Ипак йўли декларацияси» қабул қилиниши кутилмоқда. Бу – Ўзбекистоннинг иқлим кун тартибини шакллантирувчи давлат сифатида минтақа номидан гапириши ва ташаббус билан чиқишига яққол мисол.

Тўртинчидан, технологиялар ва «яшил» иқтисодиёт. Қайта тикланувчи энергетика, энергия самарадорлиги, углерод бозори, айланма иқтисодиёт каби соҳаларда илғор технология ва тажриба алмашиш Ўзбекистон иқтисодиётининг рақобатбардошлигини оширади. Янги экологик талаблар ва углерод чегара тартибга солиш механизмлари кучайиб бораётган дунёда «яшил» ривожланиш – экспорт ва инвестициялар учун ҳам фойдали омилдир.

Ўзбекистон–Туркия: иқлим кун тартиби стратегик шериклик билан уйғунлашганда

Саммитнинг Туркияда ўтиши ҳам алоҳида рамзий маънога эга. Туркия Президенти Режеп Тайип Эрдоған жорий йилнинг июль ойида телефон орқали мулоқот чоғида Шавкат Мирзиёевни COP31 саммитига расман таклиф қилди.

Тошкент ва Анқара ўртасидаги стратегик шериклик йилдан-йилга чуқурлашмоқда: жорий йил октябрь ойи охирида Анқарада Туркий давлатлар ташкилоти саммити бўлиб ўтди, ўша кунларда Мирзиёев ва Эрдоған ўзаро муносабатларни янада мустаҳкамлаш масалаларини муҳокама қилди.

Иқтисодий соҳада ҳам ҳамкорлик аниқ лойиҳаларда ўз аксини топмоқда. Масалан, туркиялик Aksa Enerji компанияси Самарқанд электр тақсимот тармоғини бошқаришни ўз зиммасига олмоқда ва тармоқни модернизация қилиш учун 357 миллион доллар маблағ киритиш мажбуриятини олган. Бундай лойиҳалар энергия самарадорлигини ошириш ва йўқотишларни камайтириш орқали иқлим мақсадларига ҳам бевосита хизмат қилади.

Анталия саммити доирасидаги икки томонлама учрашувлар бу ҳамкорликни яшил энергетика, сув тежаш, «ақлли» шаҳарлар ва инфратузилма каби янги йўналишлар билан бойитиши мумкин.

Миллий павильон: Ўзбекистон ютуқлари дунё кўзи ўнгида

Ўзбекистон COP31 майдонида ўз миллий павильони билан иштирок этади. Бу ерда мамлакатимизнинг иқлим ўзгариши, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва барқарор ривожланиш соҳасидаги натижалари ҳамда истиқболли лойиҳалари халқаро жамоатчиликка тақдим этилади. Павильон нафақат ютуқлар кўргазмаси, балки янги шериклар ва молиявий ресурслар жалб қилиш майдони ҳамдир.

Эътиборли жиҳати, Ўзбекистоннинг жорий йилда Самарқандда ўтказилган «Eco Expo Central Asia – 2026» кўргазмаси ва ГЭФнинг 8-Ассамблеяси каби йирик халқаро экологик тадбирларга мезбонлик қилиши мамлакатимизнинг бу соҳада етакчи минтақавий марказ сифатида шаклланаётганидан дарак беради. Анталия эса шу йўлнинг мантиқий давоми бўлади.

Президент иштирокининг ўзига хос аҳамияти

Давлат раҳбари даражасидаги иштирок бир нечта муҳим сабабга кўра ўта аҳамиятлидир.

• Сиёсий вазн. Саммитда давлат раҳбарининг овози мамлакат қарашларига юқори даражадаги ишонч ва жиддиятни беради, қабул қилинаётган қарорларга таъсир кучини оширади.
• Минтақавий етакчилик. Ўзбекистон Марказий Осиё манфаатларини ҳимоя қилиб, сув, чўлланиш ва Орол масалаларини глобал кун тартибида сақлаб қолишга хизмат қилади.
• Амалий натижалар. Юқори даражадаги учрашувлар инвестиция келишувлари, грантлар ва технологик ҳамкорлик битимларини тезлаштиради.
• Обрў ва ишонч. Реал рақамлар ва бажарилган мажбуриятлар билан келган давлат халқаро ҳамжамиятда ишончли шерик сифатида қабул қилинади.

Хулоса: иқлим – келажак билан тузилган шартнома

Анталиядаги учрашув Ўзбекистон учун ўз миллий ташаббуслари, ютуқлари ва эҳтиёжларини дунё олдига қўйиш учун катта имкониятдир. Орол денгизининг қуриган тубида кўкарган ўрмонзорлар, қуёш ва шамол станциялари, тежалаётган миллиардлаб кубометр сув – буларнинг барчаси мамлакатимиз иқлим синовига жавоб беришга тайёрлигини кўрсатади.

Мирзиёевнинг COP31 саммитидаги иштироки Янги Ўзбекистоннинг иқлим сиёсатини жаҳон ҳамжамиятига тақдим этиш, молиявий ва технологик ҳамкорликни кенгайтириш ҳамда Марказий Осиё минтақасининг овозини кучайтириш йўлидаги навбатдаги муҳим қадам бўлади. Бу – бугунги авлод учун озода ҳаво ва етарли сув, келажак авлод учун эса барқарор ва хавфсиз ватан кафолатидир.

Иқлим масаласи – бу келажак билан тузилган шартнома. Ўзбекистон ўз зиммасидаги мажбуриятни бажаришга қатъий тайёр эканини Анталияда яна бир бор исботлайди.

Раҳимбой Жуманиёзов,
педагогика фанлари доктори, профессор, "ТИҚХММИ" миллий тадқиқот университети ректорининг ахборот сиёсати масалалари бўйича маслаҳатчиси