Hisoblab ko‘rsak, uning sudi bo‘lib o‘tganiga yigirma to‘rt asrdan oshibdi. Shunday bo‘lsa-da, hali-hanuz ahli bashariyatning esidan chiqqani yo‘q. Chunki u jahon tarixidagi eng adolatsiz sudlardan biri edi hamda yetmish yoshli faylasufga adolatsiz o‘lim jazosi berilgandi. Bu qattollikning qurboni keyinchalik nomi jamiki avlodlar va xalqlar uchun donishmandlik ramziga aylangan daho Suqrot edi.

Suqrot miloddan avvalgi 470–469-yillarda afinalik haykaltarosh Sofriniks va doya Fenaretta oilasida tug‘ilgan. Patrokl degan inisi, Ksantippa ismli xotini, uch nafar o‘g‘li bo‘lgan.

Ayrim manbalarda yozilishicha, Suqrot faqirona hayot kechirgan. Qachon qaramang, eski libos kiyib, oyoq yalang yurgan. Ko‘p vaqtini ko‘cha-ko‘yda, maydon-xiyobonlarda odamlar bilan gurunglashib o‘tkazgan. Har qanday kishini chuqur o‘ylantirib qo‘yadigan jumboqli savollari bilan suhbatdoshlarini hayratga solgan. Boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, Suqrot olibsotarlik orqali kun kechirib, uchta harbiy yurishda qatnashgan. Ba’zi adabiyotlarda Afinada aholi soni kamayib ketishining oldini olish niyatida erkaklarga o‘z jufti halolidan boshqa ayoldan ham farzand ko‘rishga ruxsat beruvchi qonun qabul qilingach, u ikkinchi bor uylangani eslatilgan.

Ajablanarlisi, Suqrot umrida biron narsa yozmagan, barcha fikr-g‘oyalarini og‘zaki bayon etgan. Uning falsafiy ta’limotiga oid ma’lumotlarni zamondoshlari va shogirdlaridan Ksenofont, Aflotun, keyinroq Arastu qog‘ozga tushirgan.

Qandayligidan qat’i nazar, Suqrot ko‘hna Yunoniston hamda dunyo pedagogikasi, falsafasi va mantiq fani rivojiga ulkan hissa qo‘shdi. Birinchi navbatda, yoshlar tarbiyasini sharafli vazifa deb bildi. Bu borada o‘ziga xos nazariya yaratib, tarbiyadan ko‘zlangan maqsad insonni bilimli va yuksak axloqli qilib kamol toptirishdan iboratdir, degan fikrni ilgari  surdi. Shuningdek, ta’lim-tarbiya jarayonidagi har qanday aqidaparastlikni keskin qoraladi. Pedagogikada majburlash va zo‘ravonlikdan voz kechish, bilim berishning yagona vositasi ishontirish bo‘lishi lozimligini uqtirdi.

Ikkinchidan, Suqrot borliqning vujudga kelishi va rivojlanishi haqidagi falsafiy ta’limot hamda voqelikni bilish va unga asoslangan tafakkur uslubi – dialektika so‘zini ilk bor amaliyotda qo‘lladi. Uni bir-biriga zid, qarama-qarshi fikrlar to‘qnashuvi orqali haqiqatni kashf etish san’ati sifatida baholadi.

Uchinchidan, miloddan oldingi V asrning ikkinchi va IV asrning birinchi yarmida Yunonistonda donolik va chiroyli so‘zlashish bo‘yicha saboq beruvchi faylasuf-muallimlar, lo‘ndaroq qilib aytganda, sofistlar paydo bo‘lishgan. Ular muayyan haq evaziga odamlarga munozara olib borish, muxolifi mulohazalaridagi zaif tomonlarni topib, zarba berish, o‘z bema’ni fikrlarini boshqalarga o‘tkazib, g‘olib chiqish yo‘llarini o‘rgatishgan. Bunda o‘zlari joriy etgan, mantiq qonunlarini atayin buzib, yolg‘on dalillarga tayangan holda hiylakorona muhokama yuritishga asoslangan falsafiy oqim – sofistikadan foydalanishgan. Raqibni esankiratib qo‘yadigan mantiqiy sofizm hamda an’anaviy fikr yoki tajribaga zid favqulodda mulohaza yoki g‘alati muhokamalarni o‘ylab topishgan.

Yunonistonda falsafaning asosiy e’tibori dunyo muammolaridan odamzod va uning ma’naviy olami muammolariga yo‘naltirilgach, sofistlar «Inson hamma narsaning mezonidir!» degan aqidaga ruju qo‘yishdi. Ular yaratgan sofizm esa rostni yolg‘on, yolg‘onni rost deb tushuntirish va mantiqqa xilof xulosa chiqarishga xizmat qildi. Yanada aniqrog‘i, sodda kishilarni to‘g‘ri yo‘ldan adashtiruvchi, ularning qalbida haqiqat va adolatga shubha uyg‘otuvchi makkorlik quroli vazifasini o‘tadi.

Shu bois miloddan avvalgi IV asrda yashagan Arastu sofizmni «sun’iy isbot», uning targ‘ibotchilarini «soxta donolik o‘qituvchilari» deb atagandi. Suqrot esa, haqiqatni bahsli suhbat orqali aniqlash mumkin, degan fikrni ilgari surdi.

U tarixda birinchi bo‘lib insonni falsafiy anglash masalasini o‘rtaga qo‘ydi. Ayni yo‘nalishdagi tadqiqotlarining mavzusi sifatida axloqiy muammolarni tanladi. Asosiy e’tiborni inson ongi va tafakkurini tahlil qilishga qaratdi. Suqrot ta’limotiga ko‘ra, falsafaning asl mohiyati o‘zlikni anglashdan iborat bo‘lib, bu chinakam ezgulikka yetishish yo‘lidir. Ezgulik esa bilim yoki donishmandlik alomatidir.

Suqrotning suhbatlashish va bahslashish san’ati bo‘yicha ish tutishi, ya’ni borliq to‘g‘risidagi falsafiy ta’limot hamda voqelikni bilish va unga asoslangan tafakkur uslubi, o‘zi yaratgan induktiv ta’limotdan, ya’ni to‘g‘ri tafakkur yuritishning asosiy qonunlari va shakllari haqidagi mantiq faniga taalluqli usuldan mohirona foydalanishi boshqalarda katta qiziqish uyg‘otgan.

«Men hech narsani bilmasligimni bilaman!» degan so‘zlar Suqrotning hayotiy shiori bo‘lgan. Shu bois u mudom aqlli insonlarni izladi. Dastlab davlat arboblari bilan do‘stlashishga intildi. Biroq elaro mashhur amaldorlardan biri bilan suhbatlashayotib, uning manmanligidan hafsalasi pir bo‘ldi. «Men-ku, hech narsa bilmasligimni bilardim, u esa shuniyam bilmas ekan!» deya afsuslandi. Keyin o‘sha kezlarda zamonasining eng zukko kishilari sanalgan shoirlar davrasiga oshiqdi. Lekin ularning timsolida ham haqiqiy donolarni ko‘rmadi, bil’aks, barchasi tug‘ma iqtidorli folbinlar singari va nima deyayotganini o‘zlari ham durust tushunmagan holda ijod qilishining shohidi bo‘ldi.

Suqrot ko‘p vaqtini bahs-munozaralar bilan o‘tkazar va hamisha g‘olib chiqardi. Mag‘lub bo‘lganlar alamiga chidolmay, uni haqoratlashar, mazaxlashar va kaltaklashardi. Do‘stlari nega ularga qarshi chora ko‘rmasligini so‘rashsa, Suqrot «Meni eshaklar tepyapti, ularni sudga berolmayman-ku!» derdi. Ustiga-ustak, u davlat boshqaruvining adolatni buzadigan barcha shakllarini keskin tanqid qilardi.

Suqrotning bilimdonligi va shakkokliklari juda qimmatga tushadi. Uning ta’limotidagi tanqidiy ruh o‘zlarini oqilu dono hisoblovchilarga yoqmadi. Bu, ayniqsa, Afina hukmron doiralarini qattiq xavotirga soldi. Masala jiddiylashgach, xalq orasida mavqei tobora oshib borayotgan, odamlar ko‘zini ochayotgan faylasufga hukumatning o‘zi qarshi chiqadi. Uni demokratiyaga dushmanlikda, yoshlarni yo‘ldan urish, fuqarolik me’yorlarini buzish hamda shahar ahli azaldan sig‘inib kelgan xudolarni mensimay, yangi ma’budalar yaratishda ayblab, sudga berdi.

Sudda ajabtovur usul qo‘llanildi. Kosiblar nomidan Anit, notiqlar nomidan Likon, shoirlar nomidan Melet da’vogar sifatida so‘zga chiqib, hamkasblarini uzluksiz masxaralab kelgani uchun aybdorga nisbatan oliy jazo tayinlashni so‘rashdi. Suqrot esa o‘zini himoya qilish o‘rniga g‘animlari va hakamlarni battar g‘azablantiruvchi gaplarni aytdi. «Tag‘in meni o‘limga mahkum etib, Xudo sizlarga bergan ehsondan ayrilib qolmanglar», deya ularning jig‘iga tegdi. Shu bois mahkamada qatnashgan 501 nafar sudyadan 281 nafari uni aybdor deb topish yuzasidan ovoz berdi.

Sudyalar jazoni belgilayotganida Suqrot yana sarkashlik yo‘lini tutdi. U agar aybi isbotlansa, arzimagan miqdorda jarima puli – 25 drahma to‘lashga rozi ekanligini bildirdi. So‘ngra «Aslida bu ishlarim uchun meni jazolashlaring emas, davlat kengashida tekin tushlik berishlaring kerak... Chamamda, Tangri kaminani uzzukun shahar kezib, sizlarni uyg‘otish uchun yuborgan. Menga o‘xshaganlarni osonlikcha topolmaysizlar. Gapimga ishonsangiz, hayotimni saqlab qolarsiz, aksincha bo‘lsa, so‘na chaqib, jahli qo‘zigan odamlar kabi urib o‘ldirarsiz. U holda Xudo mening o‘rnimga boshqa birovni yo‘llaguncha umringiz g‘aflatda o‘tadi», deydi.

Bu qochirimli gaplar qasoskorlar qahrini junbishga keltirdi. Keyingi safar qarshi ovoz berganlar soni 361 nafarga yetdi. Suqrot esa otdan tushsa-da, egardan tushmasdi.

– Nachora! – dedi u sud nihoyasida so‘nggi so‘zini aytarkan, iztehzoli ohangda. – Endi men o‘limga yuz tutaman, sizlar yashamoq uchun tarqalasizlar. Lekin qay birimiz yaxshilik sari yo‘l olishimiz yolg‘izgina Yaratganga ayon!..

Xullasi kalom, sud keksa faylasufni o‘limga loyiq ko‘rdi. Sud tugagach, do‘stlari unga hukm ijro etilgunga qadar qamoqdan qochishni taklif qilishdi. Ammo Suqrot ko‘nmadi. «Men, – deydi Suqrot sababini tushuntirib, – umrim bo‘yi qonunlarni, davlatni, vatanni hurmat qilib, shu darajaga yetishdim. Nega endi ajalga ro‘baro‘ bo‘lganda ularni tashlab qochishim kerak? Agar qonun va davlat yomon bo‘lib, meni qoniqtirmaganida, oldinroq ketishim yoki ularni o‘zgartirish uchun kurashishim kerak edi. Men bunday qilmaganman. Demak, endi qonun va davlatga so‘zsiz itoat etishim kerak!»

U lafziga sodiq qoldi. Biroq jallod tomonidan qatl etilmadi, balki hibsxonada o‘z ixtiyori ila bir kosa og‘u ichib, miloddan avvalgi 399 yili dorilbaqoga rixlat qildi.

Antik davrda o‘z jamiyatiga sig‘magan faylasufning hayoti shu zayl ayanchli yakun topdi. Afina ulusi keyinchalik xatosini anglab yetdi. Pirovardida sud hukmi asossiz ekanligi isbotlanib, tuhmatchilar jazolandi. Chunonchi, Melit o‘ldirildi, Anit va Likon shahardan quvildi. Suqrotga esa bronza haykal o‘rnatildi. Lekin hech kim «Hoy, birodarlar! Uni yollanma da’vogarlar emas, aslida ko‘pchilik ovoz bilan o‘zimiz oliy jazoga mahkum etgandik. Bu qanday bedodlik, axir?!.» degan savolni xayoliga keltirmadi.

O‘tmishda ne-ne tabarruk insonlarning boshiga yetgan, Suqrotdek buyuk daholar umriga zomin bo‘lgan bunday fojiali hodisalar takror-takror ro‘y bergan. O‘z allomalarini tirikligida xo‘rlagan, vafotidan so‘ng ko‘klarga ko‘tarib, ulug‘lagan millatlar va xalqlar juda ko‘p bo‘lgan.

A.Haydarov