Ko‘rshapalaklar O‘zbekiston ekotizimining muhim qismidir. Ammo nima uchun ularning soni kamayib bormoqda? Bu jonzotlardan qo‘rqish qayerdan kelib chiqadi? Ularning qon ichishi rostmi?

Shunday savollarga javob topish uchun mutaxassislarga yuzlandim.

Suhbatdoshlarimdan biri Anton Vlashchenko biologiya fanlari doktori, Grigoriy Skovoroda nomidagi Xarkov milliy pedagogika universitetida dars beradi. Hozirda u Filipp Shvars stipendiyasi sovrindori va Berlin hayvonot bog‘idagi instituti xodimi. Ko‘rshapalaklar bilan bog‘liq vaziyatni o‘rganish va ularni himoya qilish uchun ishlaydigan mahalliy jamoa bilan tanishish uchun O‘zbekistonga kelgan.

Yana bir mutaxassis Yelizaveta Ignateva Rossiyadan O‘zbekistonga 2019-yilda ko‘chib kelgan. Suhbatdoshimning aytishicha, ilk marta Moskva hayvonot bog‘ida ko‘rshapalaklar bilan uchrashgan va ularni yoqtirib qolgan. Hozir Yelizaveta ko‘rshapalaklarning akustikasini o‘rganmoqda va ko‘rshapalaklar odamlarning uylariga kirib qolsa, ularni qutqarishga yordam beradi.

–  Anton, markaz haqida gapirib bera olasizmi?

–  Dunyoda bunday markazlar bir nechta, O‘zbekistonda esa hali bunday markaz yo‘q. Hammasi talabalik davrimda boshlangan: Qishda bizdan bir guruh ko‘rshapalaklarni qutqarishni so‘rashdi. Bo‘lmasa ularni o‘lim kutayotgan edi. Men ularni uyga olib ketdim, shundan so‘ng bu sevimli mashg‘ulotimga, kasbimga aylandi. 1999-yilga kelib, biz o‘sha paytda 80 ga yaqin ko‘rshapalaklarni davolash markazini ochdik. Xarkovda ko‘rshapalaklar ko‘pincha binolarning ichiga, deraza romlari orasiga kirib qolib, yordamsiz nobud bo‘lardi. Shuning uchun biz tadqiqotlarimiz bilan parallel ravishda ularni qutqarish ustida ishladik. Vaqt o‘tishi bilan faoliyatimiz ko‘lami kengaydi. 2013-yildan beri Markaz Feldman Ekopark bilan hamkorlikda ishlaydi va 2022- yildan boshlab, u Ukraina miqyosidagi loyihaga aylandi. Bugungi kunda bu urush paytida ham faoliyat yuritib kelayotgan mamlakat bo‘ylab ko‘ngillilar va hamkorlar tarmog‘idir. 2017-yilda bizning tajribamizni Moskva hayvonot bog‘i o‘zida tadbiq etdi. Natijada shunga o‘xshash loyiha Rossiya poytaxtida ham ishga tushdi. Ko‘rshapalaklar bilan ishlash usullarini zoolog Konstantin Panyutin tadbiq etgan edi. Hozirda buni uning shogirdlari dunyoning turli burchaklarida amalga oshirishmoqda. 2022-yildan beri mutaxassislarning faol professional hamjamiyati mavjud va qiyinchiliklarga qaramay, uning asosiy maqsadi o‘zgarishsiz qolmoqda – ko‘rshapalaklarni qutqarish va odamlarning bu ajoyib jonivorlar haqida bilimini oshirish.

–  Nima uchun ko‘rshapalaklar ekotizim uchun muhim?

Yelizaveta: – Ko‘rshapalaklar biologik xilma-xillikning muhim qismidir, chunki ular tabiiy o‘zaro ta’sirlarga integratsiyalashgan. Ammo odamlar uchun amaliy foyda nuqtai nazaridan, ularning asosiy roli hasharotlarga qarshi kurashdir. Dunyo bo‘ylab 1500 dan ortiq ko‘rshapalak turlari mavjud va ularning aksariyati hasharotlar bilan oziqlanadi. O‘zbekistonda barcha ko‘rshapalak turlari faqat hasharotxo‘r. Keng tarqalgan afsonalarga zid ravishda, ular qon ichishmaydi. Ular zararkunandalarni yo‘q qilish orqali qishloq xo‘jaligi ekinlarini himoya qilishda muhim rol o‘ynaydi. Bu pestitsidlardan foydalanishni kamaytirish va ekologik toza ishlab chiqarishni ta’minlaydi. Biroq, ko‘rshapalaklar soni hozirda kamayib bormoqda. Asosiy sabab yerlarning o‘zlashtirilishi, kimyoviy moddalardan keng foydalanish, ko‘rshapalaklarning an’anaviy yashash joylarining yo‘q qilinishi va turli kasalliklardir. Tadqiqotlar shuningdek, ko‘rshapalaklar populyasiyasining kamayishi va odamlarga salbiy ta’sirning ortishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi.

 –  Ko‘rshapalaklar qanday hasharotlar bilan oziqlanadi?

Anton: – Sodda qilib aytganda, ko‘rshapalaklar juda ko‘p yeyishadi. Bir kechada ular tana vaznining uchdan bir qismidan yarmigacha hasharotlarni iste’mol qilishlari mumkin. Bu shuni anglatadiki, hatto kichik bir ko‘rshapalaklar koloniyasi ham juda ko‘p zararkunandalarni yo‘q qilishga qodir, bu esa qishloq xo‘jaligiga katta foyda keltiradi. Ko‘rshapalakning ovqatlanishi uning hajmiga bog‘liq. Toshkentda ko‘proq uchraydigan kichikroq turlari asosan chivinlar bilan oziqlanadi. Ikki rangli ko‘rshapalak kabi yirikroq turlari kuya va mayda qo‘ng‘izlarni ovlaydi, eng katta turlari esa yirikroq hasharotlarni ovlaydi. Dunyo ko‘rshapalaklarning qishloq xo‘jaligiga qanday yordam berishini faol o‘rganmoqda. Ular, xususan, sholi dalalari, uzumzorlar va zaytun bog‘lariga jalb qilinadi, bu yerda ular zararkunandalarni samarali yo‘q qiladi. Bu tajriba, masalan, paxta zararkunandalariga qarshi kurashda O‘zbekiston uchun ham foydali bo‘lishi mumkin. Shuning uchun fermerlar o‘z ekinlarini himoya qilishning tabiiy va xavfsiz usuli sifatida ko‘rshapalaklarni o‘z dalalariga jalb qilishga tobora ko‘proq harakat qilmoqdalar.

 –  Yelizaveta ayting-chi, O‘zbekistonda qanday ko‘rshapalak turlari yashaydi? Bugungi kunda ko‘rshapalaklar uchun qanday xavflar mavjud?

– O‘zbekistonda 21 ta ro‘yxatdan o‘tgan ko‘rshapalak turi mavjud, ulardan hozirda 19 tasi uchraydi. To‘rtta turi allaqachon Qizil kitobga kiritilgan va bu ro‘yxat kengayishi mumkin. Ular orasida katta oq ko‘rshapalak kabi noyob turlari ham bor. U nafaqat hasharotlar bilan oziqlanadi, balki chayonlarni ham ovlay oladi. Ular uchun asosiy xavf inson faoliyatidir. Ko‘rshapalaklar qishlaydigan eski binolar buzib tashlanmoqda va yangi binolarni ta’mirlash ularning hozirgi uyalarini yo‘q qilmoqda. Ko‘rshapalak uyga uchib kirganda, odamlar ko‘pincha uni o‘ldirishga harakat qilishadi, garchi ko‘p hollarda hayvon shunchaki stress yoki jarohatdan o‘ladi. Iqlim o‘zgarishi ham rol o‘ynaydi. O‘zbekistonda suv tanqisligi kuchayib bormoqda va ko‘rshapalaklar suv havzalariga juda bog‘liq, chunki uchish uchun ko‘p energiya talab etiladi. Shamol energiyasining rivojlanishi qo‘shimcha xavf tug‘diradi. Yevropa va Qo‘shma Shtatlardagi tajriba shuni ko‘rsatadiki, shamol turbinalari ko‘chib yuruvchi turlarning ommaviy qirilib ketishiga sabab bo‘lmoqda. Va nihoyat, afsonalar muhim omil hisoblanadi. Odamlar hali ham ko‘rshapalaklarni xavfli kasalliklarning tashuvchisi, «vampirlar» yoki ko‘r mavjudotlar deb hisoblashadi. Bu qo‘rquvlar har bir mamlakatda turlicha, ammo natijasi bir xil: salbiy munosabat va hayvonlarning yo‘q qilinishi. Shuning uchun, bugungi kunda mutaxassislarning asosiy vazifalaridan biri bu ta’lim berish va ko‘rshapalaklar haqidagi afsonalarni fosh qilishdir.

–   Agar ko‘rshapalak uyga uchib kirsa, nima qilish kerak?

Anton: – Asosiysi vahima qilmaslik yoki hayvonga zarar yetkazishga urinmaslik. Ko‘rshapalaklarni yiqitish yoki hayratda qoldirish kerak emas, bu deyarli har doim ularning o‘limiga olib keladi. Ular o‘z-o‘zidan biron bir yuzaga, ko‘pincha pardalar, gilamlar yoki devorlarga yopishadi. Keyin qalin qo‘lqop kiyib yoki sochiq orqali ehtiyotkorlik bilan uni ushlang. Sekin olib, tashqarida biror narsa ustiga qo‘ying. Ko‘rshapalaklarni tashqariga qo‘yvorishda kun botishini kutish kerak. Kunduzi ular ucha olmaydi. Ushlagan bilan derazadan uloqtirish noto‘g‘ri, chunki ular qanotlarini yoyib, uchishga shaylanishlari uchun vaqt kerak. Eng yaxshi variant mutaxassisga murojaat qilish. Ko‘rshapalakni vertikal yuzaga qo‘yish muhim, u isishi va qanotlarini yoyishi uchun vaqt kerak. Qushlardan farqli o‘laroq, ko‘rshapalaklar darhol yerdan ucha olmaydi. Va agar kunduzi qo‘yib yuborilsa, ular mushuklar yoki qarg‘alar uchun oson o‘ljaga aylanishi mumkin. Shuning uchun, eng muhimi, qo‘rqmaslik, aniq harakat, xotirjamlik va ozgina sabr-toqatdir.

–   Ko‘rshapalaklar qancha umr ko‘radi?

Yelizaveta: – Bu eng hayratlanarli savollardan biri. Uzoq umr ko‘rish rekordi 41 yoshida qayd etilgan Sibir ko‘rshapalagiga tegishli. Ko‘rshapalaklar o‘rtacha 10-20 yil umr ko‘rishadi, bu yesa bunday kichik hayvonlar uchun ancha uzoq. Biroq, omon qolish darajasi past: yosh hayvonlarning atigi oz qismi keyingi mavsumgacha tirik qoladi. Asirlikda ular murakkab ovqatlanish va atrof-muhit sharoitlariga sezgirligi tufayli ancha qisqa umr ko‘rishadi, ko‘pincha kasalliklar va vitamin yetishmovchiligi rivojlanadi. Yaqinda bir oila menga qo‘ng‘iroq qildi: ko‘rshapalak uyiga kirib qolib, bir necha kun davomida pardaga yopishib turgan. Men uni olib ketdim va endi, havo isib ketgach, uni tabiatga qo‘yib yuborishni rejalashtirmoqdaman.

Anton: – Ikki rangli ko‘rshapalak (Vespertilio murinus) Sibir va Uraldan Sharqiy Yevropagacha Yevrosiyo bo‘ylab keng tarqalgan. Qizig‘i shundaki, bu ko‘rshapalaklar juda katta masofalarni bosib o‘tishlari mumkin. Masalan, ular G‘arbiy Sibir o‘rmonlarida tug‘ilishi va keyin qish uchun Markaziy Osiyoga ko‘chib o‘tishi mumkin. Lekin aynan shu migratsiya ularni zaif qiladi. Shamol turbinalarining ulkan qurilishi allaqachon ko‘chib yuruvchi turlar sonining kamayishiga olib keldi. Bir qator mintaqalarda ularning populyasiyasi so‘nggi o‘n yilliklarda keskin kamaydi va ba’zi janubiy guruhlar deyarli yo‘q bo‘lib ketdi. Bugungi kunda omon qolgan turlar asosan uzoq masofalarga migratsiya qilmaydiganlardir.

  –  Agar ko‘rshapalaklar uyga in qursa nima qilish kerak?

Anton: – Vaziyatni xotirjam qabul qilish kerak. Ko‘rshapalaklar kemiruvchilar emas, ular simlarga yoki mebellarga zarar yetkazmaydi va odamlar uchun hech qanday xavf tug‘dirmaydi. Biroq, binoda katta koloniya yashasa, buning natijasida ularning axlati to‘planadi, bu esa hid va shovqin keltirib chiqaradi. Markaziy Osiyoda ular ko‘pincha eski masjidlarning gumbazlari ostida uya quradilar. G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida qat’iy qoidalar koloniyalarni yo‘q qilishni yoki bezovta qilishni taqiqlaydi. Agar bino ta’mirlanishi yoki buzilishi kerak bo‘lsa, ish boshlanishidan oldin hayvonlar avval xavfsiz tarzda boshqa joyga ko‘chirilishi kerak. Odatda qush inlariga o‘xshash maxsus ko‘rshapalaklar uyalarini o‘rnatish odatiy holdir. Bu ko‘rshapalaklar populyasiyasini saqlab qolish va odamlar bilan mojarolarni kamaytirishga yordam beradi. Ba’zi hollarda, bunga yanada jiddiyroq qaraladi. Masalan, Portugaliyada katta koloniyani boshqa joyga ko‘chirish uchun eski bino yonida alohida inshoot qurilgan. Ko‘rshapalaklardan zahar yoki boshqa keskin usullar bilan qutulishga urinishlar nafaqat samarasiz, balki shafqatsizlikdir. Amalda bunday harakatlar kamdan-kam hollarda natija beradi va hayvonlarning o‘limiga olib kelishi mumkin. Birgalikda yashash uchun xavfsiz va ekologik toza yechimlarni izlash ancha o‘rinli.

Asosiysi, ko‘rshapalaklar dushman emas, balki bizning ittifoqchilarimiz. Ular zararkunandalarni yo‘q qiladi, o‘simliklarni changlatadi va tabiat muvozanatini saqlaydi. Agar ko‘rshapalak topsangiz, qo‘rqmang va unga zarar yetkazmang. Shunchaki biz bilan bog‘laning, biz sizga qanday yordam berishni aytamiz yoki hayvonni reabilitatsiya qilish uchun olib ketamiz. Birgalikda biz bu ajoyib turni kelajak avlodlar uchun saqlab qolishimiz mumkin.

– Suhbat uchun katta rahmat, Anton va Yelizaveta! Markazga muvaffaqiyat va ko‘proq ko‘rshapalaklarni asrashga bel bog‘lagan ko‘ngillilar ko‘payishini tilayman.

Nargis Qosimova suhbatlashdi