Эверестда хавфли эвакуация лойиҳаси старт олмоқда: алпинистлар орасида «яшил этиклар» лақаби билан танилган алпинистнинг жасад қолдиқлари 8500 метр баландликдан эвакуация қилинади. Альпинист жасади Жомолунгманинг шимолий нишаблигида жойлашган. Тажрибали қутқарувчилар ва шерпалар, (бугунги кунда алпинизм оламида «шерпа» сўзи нафақат миллатни, балки юқори малакали тоғ йўлбошчиси  деган касбни ҳам англатади. Эверестга чиқмоқчи бўлган ҳар қандай хорижлик алпинист шерпаларсиз у ерга кўтарила олмайди) уни Деҳлига етказишни режалаштиришмоқда. Бутун маршрут тахминан 40 кун вақт олади.

Ушбу жасад «ўлим ҳудуди» чегарасида, «Биринчи қадам» бекатидан пастроқда жойлашган табиий тош панасида ётибди. Ажабланарлиси, чорак аср давомида ушбу ёрқин яшил этиклар юқорига кўтарилаётган алпинистлар учун мўлжал бўлиб хизмат қилган. Бу жойга етиб келган алпинистлар одатда базавий лагерга рация орқали ушбу босқичдан, яшил этиклардан ўтганликлари ҳақида хабар беришган. Бу силуэт Эверест чўққисидаги ўзига хос тартиб, одоб-ахлоқ қоидаларининг энг машҳур ва муҳокама қилинадиган рамзига айланган эди.

фото: https://ru.wikipedia.  

Ҳиндистон ҳукумати ҳалок бўлган шахснинг кимлигига доир кўп йиллик баҳсларга чек қўйди. Бундан олдин экспертлар бир кунда ҳалок бўлган икки ҳинд алпинисти — Цеванг Палджор ва Дордже Моруп ўртасида иккиланишаётган эди. Операция бошланишидан олдин ўтказилган генетик тест жасад қолдиқлари Дордже Морупга тегишли эканлигини кўрсатди. Бу ҳақда ExplorersWeb нашри ёзмоқда.

Моруп 1996 йилда Ҳиндистон тарихида биринчи марта Эверестни Тибет томонидан забт этишга уринган гуруҳ таркибида бўлган. 10 май куни етти нафар алпинист Шимолий довон орқали юқорига кўтарила бошлайди. 8500 метр баландликда улар кучли бўрон «қопқон»ига йўлиқади. Тўрт нафар ҳолдан тойган иштирокчи ортга қайтади, аммо уч киши — Цеванг Сманла, Дордже Моруп ва Цеванг Палджор йўлни давом эттиради.

Қоронғу тушганда улар рация орқали чўққига чиққанликларини маълум қилишади, бироқ пастга тушишга улгуришмайди. Тўфон ва тун уларни «ўлим ҳудуди»да қолдиради.

Эртаси куни эрталаб худди шу маршрут бўйлаб кўтарилаётган япон алпинистлари музлаб қолаётган ҳиндларга дуч келишади. Ўша пайти улар ҳали тирик, аммо қаттиқ совуқ урган ҳолатда бўлади. Японлар уларнинг ёнидан ўтиб, юқорига кўтарилишда давом этишади. Ҳеч қандай ёрдам ололмаган учала алпинист ҳам совуқдан вафот этади.

Бу воқеа халқаро миқёсда катта можарога сабаб бўлган эди. Ҳиндистон япон алпинистларини этика қоидаларини бузишда ва ёрдам кўрсатмасликда айблади. Кейинчалик бу даъволар қайтариб олинди, аммо ушбу ҳодиса алпинистлар орасида ахлоқий танловнинг классик мисолига айланди. Ҳозирги кунгача нима муҳимроқ — амбициялар, пулларми ёки инсон ҳаётими, деган баҳслар давом этиб келмоқда.

Himalayan Database экспертларининг фикрига кўра, фожиани маданий тўсиқлар янада оғирлаштирган бўлиши мумкин. Уларнинг фикрича, тўғридан-тўғри ёрдам сўралмаса, бировнинг ишига аралашмаслик ҳақидаги япон менталитети алпинистларнинг қарорига таъсир қилган бўлиши мумкин.

Бундай баландликдан жасадни эвакуация қилиш — худди ўз жонига қасд қилиш билан баробар. Кислород етишмовчилиги фикрлашни секинлаштиради, куч эса бир неча дақиқада тугайди. Қаттиқ совуқда муз бўлагига айланган ва кийим, анжомларига ёпишиб кетган танани жойидан қўзғатиш, тик қоялардан пастга тушириш — инсон имкониятлари чегарасидаги вазифадир.

Шунингдек, масаланинг ахлоқий томонини ҳам унутмаслик керак.  Чунки шерпалар ўз урф-одатларига кўра ҳалок бўлганларни эвакуация қилишни шунчаки иш эмас, балки ҳурмат талаб қиладиган нозик расм-русм деб ҳисоблашади.

Янги зеландиялик алпинист Гай Коттер (у 1997 йилда шунга ўхшаш гуруҳга раҳбарлик қилган) ҳиндларнинг бу режасига эҳтиёткорлик билан ёндашмоқда. The Guardian нашрига берган интервьюсида у жасадни вақтлироқ қайтариш керак бўлганини, аммо бу иш тирик одамларнинг ҳаётини хавф остига қўймаслиги шартлигини айтди. «Тарихда қутқарув операциялари вақтида бошқа алпинистлар ҳалок бўлган ҳолатлар учраган. Бу жуда нозик чегара», — деб таъкидлади Коттер.

Эверест нишабликларида ҳозирги кунда 200 га яқин алпинист таналари қолмоқда. Уларнинг кўпчилиги бориш жуда қийин ва хавфли жойларда, уларга етиб боришнинг деярли иложи йўқ ёки бу жуда қимматга тушади. Шунга қарамай, 2025 йилнинг охирида тоғда «катта тозалаш» жасадларни эвакуация қилиш ишлари бошланди. «Яшил этиклар» билан боғлиқ операция ҳам катта эҳтимол билан ушбу лойиҳанинг бир қисми ҳисобланади.