Виржиния Вулфнинг “Аёлнинг ўз хонаси” эссесини ўқиганимда мақола ёзишни кўнглимга тугиб қўйгандим. Аммо уни бошлашим учун нафақат қулай шароит, балки ичимдаги “идеал уй бекаси” билан жанг қилишимга тўғри  келди.

Виржиния Вулфнинг 100 йил аввалги орзуси, аёлнинг ўз хонаси бўлиши бугун нега ҳали ҳам муаммо? Нега биз ижод қилаётганда тозаланмаган уй ёки ювилмаган идишлар учун ўзимизни айбдор ҳис қиламиз? Наҳотки ичимиздаги “Шекспирнинг синглиси”ни қутқара олмасак?

Хаёлларим Виржиния Вулфнинг ўша эссесига кетади: “Тасаввур қилинг-а, агар Шекспирнинг Жудит исмли истеъдодли синглиси бўлганида нима бўлар эди, Шекспирдек ўзини намойиш қилиши учун шароит яратилармиди?”

Мақолани ёзишга киришдим, аммо шу билан бирга миямда кечки овқатнинг менюсини тузаяпман: “нима овқат қилсам экан, кеча шўрва эди, бугун-чи...” яна хаёлларимни ёзаётган мақолага йўналтираман... Aйтайлик, Жудит ҳам саргузаштларга мойил, хаёлпараст, дунёни акаси каби кўришга интиларди. Лекин уни мактабга юборишмади. Унинг грамматика ва мантиқни ўрганиш имконияти йўқ эди, Шекспирдек Гораций ва Вергилийни ўқишни ҳам. Қизалоқ эҳтимол акасининг китобини олиб ўқирди, лекин ота-онаси унга йиртилган пайпоқни тикишни ёки овқатга уннашни ва китобу қоғозлар билан овора бўлмасликни айтишди.

Шекспирнинг синглиси саҳнага ҳам чиқа олмади, чунки аёлларга театрда ишлаш тақиқланган эди. Уни турмушга узатиб юборишди. Ва ниҳоят, у ўзини ўлдирди — улкан истеъдод билан, лекин ҳеч қандай имконсизликда.

Вулф бу образи орқали аёлларнинг иқтидори асрлар давомида қандай тарзда увол қилинганини кўрсатади. Бугунги кунда, қарийб бир аср ўтгач, вазият ўзгардими? Кўплаб қизлар таълим олмоқда, ишлайди, ҳатто молиявий мустақилликка эришди. Лекин ҳали ҳам кўпчиликда ўша Жудитнинг тақдири такрорланмоқда, фақат энди тўсиқлар кўпроқ ички ва ноёб шаклда. 

Ўзбек жамиятида бу муаммо янада кучлироқ сезилади. Кўп қизлар таълим олади, лекин турмуш қуриб, фарзанд кўргандан кейин ўз орзуларини “кейинроқ”га қолдиради. “Қиз бола учун биринчи ўринда оила”, “ижодкорлигини кўрсатиш шарт эмас” деган гаплар ҳали ҳам ўз кучида. Эркак киши учун ижод касб, аёл киши учун эса уй ишларидан ортсагина амалга ошириш мумкин бўлган хобби ёки илтифот каби кўрилади. Натижада, рассомлик, ёзувчилик, мусиқа, тадбиркорлик — буларнинг ҳаммаси “ҳозир вақти эмас” деб ортга сурилади. Вақт ўтиб, истеъдод увол бўлади.  Бугунги аёлнинг иқтидори нега ҳали ҳам “ўз хонаси”ни топа олмаяпти? 

Ички қулф ва “мукаммал аёл” синдроми

Вулф айтганидек, “пайпоқ ямаш” ва “овқатга уннаш” бугунги аёл учун маиший юмушлардан кўра каттароқ руҳий юкка айланган. Кўпчилик иқтидорли аёллар ўз хонасига кириб, ижод қилиш ёки лойиҳа устида ишлаш учун аввал идеал уй бекаси ва фидоий она деган мақомларни юз фоиз қойиллатиб бажариб қўйиши керак деб ҳисоблайди. Муаммо шундаки, аёл ўзининг шахсий ривожланиши учун сарфлайдиган вақтини оиласидан ўғирланган вақт деб билади.

Натижада ўз хонасига кирганда ҳам хаёлида “кечки овқат”, “болаларнинг дарси” ёки “меҳмонни кўнгилдагидай кутиб олиш” туради. Бу эса психологлар фикрига кўра, иқтидорнинг тўлиқ очилишига йўл бермайдиган диққат тарқоқлигини келтириб чиқаради.

Демак, аёлнинг ўз хонаси фақат тўртта девор ва стол-стул эмас, балки бу дахлсизлик ҳуқуқи. Бугунги аёлда хона бўлиши мумкин, лекин ўша хонанинг эшигини тақиллатмай кирадиганлар, унинг вақтини арзимас, деб биладиганлар кўп. Айниқса, ижтимоий тармоқлардаги аёллар гуруҳидаги баҳслардан билиш мумкинки, келинларнинг хонасини тақиллатмай кириш ва шахсий чегарасини бузиш кўпчилик учун одатий ҳол. Келин бирор лойиҳа устида ишлаётган бўлса у ҳақида бош қотирмайди, балки миясини қайнонасига ва бошқаларга келинни хонасига кириш мумкин эмаслигини хафа қилмай қандай айтиш муаммоси банд қилган бўлади. Яъни бугунги Жудитларнинг хонаси бор, лекин калити йўқ. Уларнинг вақти ижтимоий мажбуриятлар, қариндош-уруғчилик ришталари ва аёл бўш ўтирмаслиги керак, деган қарашлар билан бўлиб ташланган. Демак аёлнинг ўз хонаси бу шунчаки мебеллар тўплами эмас, бу — атрофдагиларнинг унинг вақтига ва фикрига бўлган ҳурматини ҳам англатади.

Мақола тугашига озгина қолди, яна хаёлимни Вулфнинг Жудити эмас, балки ошхонадаги режалар банд қилади: “гўштни музхонадан олишим керак”... Шунда англайманки, биз хонамизга кириб, эшикни қулфлаганимиз билан, масъулият ҳиссини ташқарида қолдира олмаймиз, хаёлимизда қайнаётган қозон, ювилиши керак бўлган кийимлар ва эртанги куннинг маиший ташвишлари қолади.

Токи аёлнинг хаёли ҳар доим ошхона ва меҳмонхона ўртасида экан, унинг ичидаги Шекспирнинг синглиси барибир сукут сақлашга мажбур.

Лекин Вулф фақат фожиани кўрсатмайди, у ечимни ҳам тақдим этади. Унинг машҳур формуласи бор: “Аёл киши бадиий асар ёзиши учун йилига 500 фунт даромад ва ўз хонасига эга бўлиши шарт”. Нега иқтисодий мустақиллик ва шахсий чегара бу қадар муҳим? Чунки шахсий маблағи бўлмаган аёл ўзига вақт ажратишни, китоб сотиб олишни ёки коворкингга боришни “оила бюджетига хиёнат” ёки “эркалик” деб билади. Молиявий эркинлик эса аёлга нафақат истаганини харид қилиш, балки ўз вақтини сотиб олиш имконини беради.

Бугун бу “хона”ни яратиш учун имкониятлар кўп: онлайн касблар, грантлар, масофавий иш. Аммо энг муҳими, ички рухсат. “Менинг ижод қилиш ҳуқуқим бор ва бунинг учун сарфлаган пулим ёки вақтим худбинлик эмас, балки шахсий капиталимга киритилган инвестициядир” деган қараш шаклланиши керак.

Хуллас, ушбу мақолани якунлар эканман, шуни англайман: бу мақола шунчаки ёзилмади. Бу қайнаётган қозон ва ювилиши керак бўлган кийимлардан ўғирланган дақиқалар эмас, балки маиший турмуш шиддатидан юлиб олинган, ҳимоя қилинган ва ғалаба қозонилган вақт ҳосилидир.

Сиз ушбу сатрларни хонангизда ўқиётганингизга ва ўзингиз учун керакли хулосани чиқарганингизга ишонаман. Нима бўлганда ҳам, ичингиздаги ўша истеъдодни — Шекспирнинг синглисини ўлдирманг! Бизнинг Жудитдан фарқимиз шундаки, энди бизда танлов бор:  иқтидоримизни маиший турмуш қаърида увол қилишда давом этамизми ёки ниҳоят ўзимиз учун дахлсиз “хона” яратиб, уни озод қиламизми?

Барно Султонова