1933 йилда Стокгольм зали саҳнасида Иван Бунинга адабиёт бўйича Нобел мукофоти топширилаётганида унинг ёнида икки аёл турарди: қонуний рафиқаси Вера Муромцева ва ёш маъшуқаси Галина Кузнецова. Аммо бу воқеанинг асл манзараси уч кишини эмас, балки тўрт инсонни ўз ичига олади. Мазкур драмага шерик бўлган тўртинчи – энг ёш ва энг бахтсиз иштирокчи эса тарихий хотираларда камдан-кам тилга олинади.

Буниннинг Верагача бўлган иккита никоҳи ҳам муваффақиятсиз якунланган эди. У фуқаролик никоҳида яшаган биринчи йўлдоши Варвара Пашченкони қизнинг ўз оиласи тан олмаган, 1894 йилда эса Варвара қисқагина хат қолдириб, уни ташлаб кетган. Бу зарба ёзувчига шу қадар оғир ботганки, ҳатто ўз жонига қасд қилиш ҳақида ўйлаган. Гўзал Анна Цакни билан қурилган иккинчи никоҳ ҳам гўдакларининг ўлимидан сўнг парчаланиб кетди.

Москва профессорининг қизи Вера Муромцева билан Бунин 1906 йилда танишган. Ўшанда Вера йигирма беш, Бунин эса ўттиз олти ёшда эди ва у ҳали қонуний равишда Цакни билан ажрашмаган эди. Веранинг ота-онаси бу иттифоққа тиш-тирноғи билан қарши чиқишди, бироқ қиз буни асло қурбонлик деб ҳисобламади.

Танишганларидан ярим йил ўтиб, улар биргаликда Фаластин, Миср, Сурия ва Европа бўйлаб саёҳатга йўл олишди. Расмий никоҳ эса фақат 1922 йилда, улар аллақачон эмиграцияда, Франция жанубидаги Грасс шаҳрида қўним топганларидан кейингина амалга ошди. Кейинчалик Бунин ўзини Верасиз тасаввур қила олмаслигини айтиб, худди ўз қўли ёки оёғи каби ажралмас бир бўлак деб билишини ва уни севиш ўз танасини севиш билан баробарлигини тан олган эди.

1926 йилда ҳамма нарса ўзгариб кетди. Эллик олти ёшли Бунин Грасс соҳилида йигирма олти ёшли Галина Кузнецова билан танишиб қолди. Ошиқ-маъшуқлар бир йил давомида Парижда яширинча учрашиб юришди, 1927 йилда эса Бунин Галинани тўғридан-тўғри ўзлари яшаётган «Белведер» вилласига кўчириб келтирди. У рафиқасини тайёр факт қаршисида қолдирди: бундан буён Галина улар билан гўёки «шогирд» сифатида бирга яшайдиган бўлди. Вера эса, кундаликларида тан олишича, агар муҳаббат Худо томонидан берилган бўлса, эрининг танловига ва унинг севиш ҳуқуқига тўсқинлик қилишга ҳаққи йўқлигига ўзини ишонтирди.

Орадан икки йил ўтиб, 1929 йилнинг ноябрида, шусиз ҳам ғалати бўлган хонадонга яна бир янгиси қўшилди. Муҳожир ёзувчи, ўшанда йигирма етти ёшли Леонид Зуров Грассга келиб, деярли биринчи нигоҳдаёқ Вера Николаевнага умидсизларча кўнгил қўйди. Вера уни кўпроқ ўғлидек қабул қиларди, чунки ўзининг ягона зурриёдини гўдаклигидаёқ тупроққа берган эди. Натижада қувончдан йироқ, аммо деярли симметрик бўлган бир занжир юзага келди: қариётган Буниннинг ўзидан ўттиз ёш кичик маъшуқаси бор эди, Веранинг эса худди шундай ёш, аммо туйғулари жавобсиз қолган ошиғи пайдо бўлди. Оиланинг танишлари бу тўрт кишилик хонадон устидан очиқчасига кулишар, дўстларидан бири эса бир сафар Галинага: «Тўртовингиз бир-бирингизга шу қадар боғланиб, бир-бирингиздан шунчалик чарчагансизки, бу бир қарашдаёқ сезилади», деб айтган эди.

Шу билан бирга, рўзғор тебратиш ҳам тобора қийинлашиб борарди: ҳеч қачон тўкин-сочин яшамаган оилада пул мутлақо етмасди. Вера ўз кундалигида рақибасининг эски кийимларини кийиб юрганини алам билан ёзган. Кузнецованинг ўзи ҳам бу учбурчакда бахтли эмас, у ҳам ўз битикларида бу чўзилиб кетган вазиятдан зорланиб, ғазабини яшира олмас эди. Ўзининг Нобел мукофотига сабаб бўлган «Арсеньевнинг ҳаёти» романини ёзиш билан банд бўлган Бунин эса, гўёки ўз яқинларини қандай ноқулай ва оғир аҳволга солиб қўйганини сезмас эди.

1933 йилга келиб, Бунин, Вера, Галина ва Зуровдан иборат бу тўртлик аллақачон ўзаро кўникиб қолган, оғриқли бўлса-да, ягона оилавий турмуш тарзига айланган эди. Айнан ўша йили Нобел мукофоти ҳақидаги хушхабар келди: ёзувчи 715 минг франк пул мукофотини қўлга киритди. Бироқ у ёрдам сўраб ёзилган минглаб хатларга жавобан, бу пулнинг қарийб 120 мингини муҳтож муҳожир ҳамкасбларига тарқатиб юборди.

Стокгольмдан қайтиш йўлида Галина Кузнецова опера хонандаси Марга Степун билан танишиб қолди ва тез орада Бунинни ташлаб, ўша аёл билан кетишини эълон қилди. Даҳшатга тушган ёзувчи рафиқасига ёзган хатида, собиқ маъшуқаси учун у гўёки мавжуд бўлмаган бир буюмга айланганини, ҳолбуки ўзи учун бу муносабатлар ҳаётидаги энг буюк туйғу бўлганини изтироб билан баён қилади. Биографлар Буниннинг машҳур «Зулмат хиёбонлар» (Тёмные аллеи) номли муҳаббат ҳақидаги сўнгги ҳикоялар туркумини айнан ушбу юрак зилзиласи билан боғлайдилар.

Бунин Галинанинг ажралишидан куйиб-ёнаётган бир пайтда, Леонид Зуровнинг Верага бўлган жавобсиз муҳаббати анча оғир оқибатларга олиб келди. Ёши улғайган сари унинг руҳий ҳолати ёмонлашиб борди, шу боис бир неча бор ўз жонига қасд қилишга уринди. Умрининг сўнгги йилларини у гоҳ қариб, касалланиб қолган бунинлар жуфтлигига ғамхўрлик қилиш билан, гоҳ руҳий касалликлар шифохонасида даваланиш билан ўтказди.

Бунин ўлими олдидан ўзининг энг қимматли бойлиги – адабий архивини айнан Зуровга ишониб топширди. Ва Зуров ҳақиқатан ҳам қолган бутун ҳаётини Бунин меросини тартибга солиш ва нашр этишга бағишлади. У 1961 йилгача, яъни Вера Николаевна вафот этгунига қадар унинг ёнида қолди. Ўзи эса Верадан ўн йил ўтиб, 1971 йилда руҳий касалхонада, бутун умр қалбида асраб ўтган туйғусига заррача бўлса-да жавоб ололмай, бу дунёни тарк этди.

Юқоридаги воқеаларни четдан кузатиб борган шоира Марина Цветаева Веранинг тутуми ҳақида шундай деган эди: «Верани бошқалар хоҳлаганча ҳукм қилсин, мен эса унга фақат қойил қолишим мумкин, чунки Бунин Верасиз яшай олмасди ва Вера бу хонадонда худди оналардек йўл тутди».

Бироқ бу тарихнинг икки эмас, тўрт нафар қаҳрамони бор эди. Агар Веранинг қурбонлиги замондошлари томонидан баҳс ва муҳокама қилинган бўлса, Зуровнинг қурбонлиги ўзганинг шуҳрати ва архиви ичида деярли сезилмай қолди. У бу хонадонга ўзининг қисқа умри, муҳаббати, ақл-ҳуши ва бировнинг қўлёзмалари устида ўтказилган ўн йиллик меҳнатини фидо қилди. Эвазига эса ўзгалар бахтининг содиқ сояси бўлишдан бошқа ҳеч вақога эришмади. Эҳтимол, бу аччиқ қисматнинг энг маҳзун якуни ҳам шундадир: кимдир муҳаббат йўлида сабр қилишни ўрганган бўлса, бошқа бир кимса ҳеч қачон ушалмайдиган умидсиз яшашни ўргана олмади.

Саидмурод Холбеков