Ижтимоий тармоқлар асрида ҳиссиётларга бой ҳикоялар сониялар ичида бутун дунёни айланиб чиқмоқда. Яқинда Хитойнинг Жилин провинциясидаги трасса бўйлаб кетаётган еттита итнинг видеоси ана шундай «портлаш» ясади. Етти итнинг трасса бўйлаб югуриб юргани ҳақиқат, аммо...

«Кушхонадан қочиш…»

Интернетда тарқалган тахминга кўра, бу етти ит гўшт учун сўйиладиган кушхонадан мўъжизавий тарзда қочиб кетган. Эмишки итлардан бири сим тўсиқни ғажиб, бошқаларига йўл очган. Улар яна бир ярадор шеригини ташлаб қўймай, уни ўртага олиб ҳимоя қилиб юришган, «қаҳрамонлар» ўз уйларини топиш учун 17 километр йўл босган.

Бу воқеа кўпчиликда 1993 йилдаги машҳур «Уйга қайтиш йўли» филмини ёдга солди. Ҳатто сунъий интеллект ёрдамида яратилган драматик постерлар ва трейлерлар бу ҳикояни янада ишонарли қилиб кўрсатди. Аслида-чи? Уларнинг кушхонада симларни ғажиб эшикни очиб бошқаларини қутқаргани тасвири борми ёки кимдир кўрганми? Ёки уларнинг айнан кушхонадан қочганини, гўштга топширилаётганини интернет фойдаланувчиларига итларнинг ўзи гапириб берган десак улар гапира олмайди. Итлар айнан 17 километр масофани босиб ўтгани қандай аниқланган, уларнинг бўйнида километрни аниқлайдиган ускуна бўлганми?

Ёлғон қаердан бошланган?

Хитойнинг Finance.sina.com.cn нашрининг хабар беришича, етти итнинг видеоси дастлаб 15 март куни Жилин провинциясининг чекка ҳудудидан ўтаётган бир эркак томонидан суратга олинган ва интернетга жойланган.

У видео тагида: «Балки улар гўшт ташувчи машинадан қочиб кетгандир» деб тахмин қилган. Кейинчалик у ҳеч қандай «қочиш» жараёнини ўз кўзи билан кўрмаганини тан олган, лекин тахмин аллақачон тарқалиб бўлган эди.

«Вирусли» тарқалиш ва талқинлар 

Видео Хитойнинг Douyin ва Weibo платформаларида 90 миллиондан ортиқ кўрилган, сўнгра TikTok ва Instagram орқали бутун дунёга ёйилган. Одамлар видеодаги ҳар бир ҳаракатга ўзларича маъно бера бошлашган. Фойдаланувчилар видеодаги ҳар бир ҳаракатга драматик роллар беришди: Масалан, голден ретривер гуруҳнинг бир аъзоси, немис овчаркаси «ярадор шерик» ролида, корги йўл бошловчи ва жасур етакчи сифатида.

Фотокадр: YouTube

Ҳатто сунъий интеллект (СИ) ёрдамида яратилган драматик постерлар, трейлерлар ва итларнинг ўз эгалари билан «кўришаётгани» акс этган сохта тасвирлар бу афсонани янада ишонарли қилди. Масалан  ўн миллионга яқин обуначиси бўлган Firstpost ютуб-каналида етти итнинг қочиши АИ томонидан шу қадар янада кучайтириб яратилганки, гўёки кино кўргандек бўласиз. Мана шу видеони томоша қилганлар итлар ўз уйига қайтди деб ёзишган, ҳайвонлар гўштини ейдиганлардан нафратланишган ва улар орасида қачондан бери фейк хабар бу қадар кенгайтирилиб тарқатиладиган бўлди, деган истеҳзоли изоҳларни ҳам ўқиш мумкин...

Аслида нима бўлган эди?

Хитой давлат нашрлари (Cover News, City Evening News) ва CNN ўтказган суриштирувлар афсонани парчалаб ташлади. Ҳақиқат анча оддийроқ: итлар ҳеч қандай кушхонадан қочмаган. Улар видео олинган жой яқинидаги қишлоқ аҳолисига тегишли бўлиб чиқди. Маълум бўлишича, немис овчаркасининг жуфтлашиш мавсуми бўлгани сабабли, атрофдаги бошқа итлар унга эргашиб кўчага чиқиб кетишган. Бу эркин юрадиган қишлоқ итлари учун табиий ҳолат.

Ҳозирда барча итлар ўз уйларида. Улар уйларидан 4-5 километр узоқликда бўлган.

Эксперт фикри...

«Одамлар мавжуд вирал (оммалашган) контент ёки трендлардан пул ишлаб олишга ҳаракат қилишмоқда», — деди RMIT университетининг рақамли медиа бўйича доценти Ти Жей Томсон CNN телеканалига берган интервюсида. — «Интернет ва ижтимоий тармоқларда эътибор бу пул демакдир. Шундай экан, қанча кўп эътибор қозонсангиз, шунча кўп фаолликка (engagement) эришасиз».  Унинг таъкидлашича, одамлар доимий салбий хабарлардан чарчаган ва ижобий, кўнгилга яқин контентга муҳтож. Бу эса ижтимоий тармоқ яратувчиларини лайк ва клик йиғиш учун оддий воқеаларни бўрттириб кўрсатишга ёки тўқима қўшишга ундайди. «Диққат қаратиш бу интернетда пул дегани, қанча кўп диққатни жалб қилсангиз, шунча кўп фойда кўрасиз», — дейди эксперт.

Шунингдек, экспертлар бундай «зарарсиз» кўринган афсоналар иккита катта хавф туғдиришидан огоҳлантиради: танқидий фикрлаш йўқолади, ҳиссиётга берилиб, фактларни текширишни унутиб қўямиз.

Стереотиплар кучаяди, яъни асоссиз хабарлар маълум бир ҳудуд ёки маданият ҳақида салбий тасаввурларни (масалан, ит гўшти савдоси ҳақидаги муболағаларни) мустаҳкамлаб юбориши мумкин.  

Ҳикоянинг СИ яратган версиялари кенг тарқалди. Douyin

Итлар омон қолгани, воқеа биз ўйлагандек қайғули бўлмагани албатта, қувонарли. Аммо бу ҳолат бизни огоҳликка чорлайди. Сунъий интеллект нафақат матн ёзади, балки мавжуд видеоларга сохта «бахтли якун» ясаб беришга ҳам қодир. Интернет тезлашган замонда, ҳар қандай вирусдай тезкор хабарни ақл чиғириғидан ўтказиш шарт. Зеро, биз қаҳрамонга чиқарган ҳайвонлар ўзларининг машҳурлигидан бехабар, шунчаки ўз табиатига кўра яшашда давом этмоқдалар.

Барно Султонова