Siz mas’uliyatlisiz, ammo bir ishni boshlashingiz juda kiyinmi? Bir zumda bir fikrdan ikkinchisiga o‘tasiz, mayda narsalarga chalg‘ib ketasiz, ba’zan shoshilib gapirasiz-u, keyin aytgan gapingizdan afsuslanib yurasizmi? Kechasi uxlashga shuncha harakat qilsangiz ham, miyangiz guyoki to‘xtamay ishlayotgandekmi?

Tasavvur qiling: siz charchab, xafa bo‘lib ishdan qaytyapsiz. Yo‘lda notanish bir inson yuzingizga samimiy tabassum bilan qaraydi. U sizga hech qanday maslahat bermadi, yordam ham ko‘rsatmadi. Ammo ko‘nglingizda nimadir o‘zgardi: o‘zingizni yengil his qildingiz. Nega?

Xo‘sh, boladagi xavf belgilarini birinchi bo‘lib kim sezadi? Bu belgilarni payqagan kattalar nima qilishi kerak? Bunday aralashuv samarali bo‘lishi uchun oila, o‘qituvchi, maktab ma’muriyati va atrof-muhit o‘rtasida qanday ishonch muhiti bo‘lishi lozim? Ushbu savollarga mutaxassis javob beradi.

Ilmiy tadqiqotlarga ko‘ra, har qanday psixologik muammoni hal qilish uni tan olishdan boshlanadi. Ziqnalikning ildizi ko‘pincha bolalikdagi moddiy yetishmovchiliklar yoki oiladagi pul bilan bog‘liq stresslarga borib taqaladi. O‘zingizga savol bering: «Men pul yo‘qotishdan qo‘rqyapmanmi yoki pulsiz qolsam qadrsizlanib qolishdanmi?»

Xafa bo‘lish, ranjish yaxshi emas. To‘g‘ri, kimdir sizga qo‘pol-qo‘rs gapirishi, haqorat qilishi mumkin. Hamma gap esa ko‘ngilga olmaslikda!

«Men omadsizman, ishim hech o‘ngidan kelmaydi. Pul topishni bilmayman, uddaburon emasman. Qani edi boyib ketsam...» Oramizda shunday deydigan odamlar oz emas. Xo‘sh, ular chindan ham chorasizmi? Balki taqdir bu odamlarni siylashni unutib qo‘ygandir?

Mavzu menga yaqin, chunki amaliyotimda ko‘plab ota-onalar bilan ishlayman va bu masala ko‘pchilik uchun tabiiy ko‘rinadi, ammo hech kim uning psixologik oqibatlari haqida o‘ylamaydi.

Ko‘pchilik atrofda tajovuzkorlik ko‘paygani, odamlar sabrsiz, jizzaki va qo‘pol bo‘lib borayotganidan noliydi. Katta ehtimol bilan, siz ham shu fikrdasiz. Ertalabki tirbandliklarda, jamoat transportida, ko‘cha-ko‘yda janjallashayotgan odamlarga tez-tez ko‘zimiz tushadi. Ijtimoiy tarmoqlarda ham o‘qituvchi o‘quvchini, er-xotinni, ayol erning jazmanini kaltaklagan videolar odatiy holga aylangan. Nega hammamiz arzimagan sababni deb quyushqondan chiqadigan bo‘lib ketdik?

Barchamizning xonadonimizda shunday bir kichik joy bor, masalan, shkaf burchagi, stol tortmasi, balkon yoki kichik omborxona. Biz u yerni kamdan-kam hollarda ochamiz va asosan «kun kelib kerak bo‘lib qolishi mumkin» bo‘lgan narsalarni yashirish uchun foydalanamiz. Aslida esa, bular voz kechib, tashlab yuborishga ko‘zimiz qiymayotgan keraksiz buyumlardir.

Siz ham “yo‘q” deya olmaydiganlardanmisiz? Ko‘pchilik buni oddiy muloyimlik deb o‘ylaydi. Ammo psixologlarning aytishicha, doim hammaga qulay bo‘lib yashash — insonni ich-ichidan asta-sekin kemira boshlaydi. Nega ba’zi odamlar rad eta olmaydi? Bu odat qanday qilib ichki g‘azab va ruhiy charchoqqa aylanadi? Eng asosiysi — bundan qanday chiqish mumkin? Quyidagi maqolada aynan shu haqda.

Vaholanki, o‘qishga kira olmaslik baxtsizlik emas.

O‘zini taftish qilmagan inson uchun boshqa kishini o‘zgartirishning mutlaqo keragi yo‘q.

Bezovtalik ko‘pincha noto‘g‘ri fikrlardan kelib chiqadi. “Eng yomoni nima?” deb emas, “Eng ehtimoliy natija nima?” deb o‘ylang. Bu – kognitiv-kundalik terapiyaning asosiy usulidir.

Aybdorlik hissi ko‘paygan sari farzandli bo‘lish imkoniyati ham kamayib boradi. Gap shundaki, bunday odam ichki noroziligi bilan birga Xudoga shukr qilmasdan, aksincha, «Qachon farzand berasan, berasanmi o‘zi?» deya uni koyigan bo‘lyapti...

Bunday kontentni tomosha qilganda miyada stress gormonlari oshib ketadi, ya’ni kortizol va adrenalin.

Maqsad sari intilishda albatta qiyinchiliklar bo‘ladi, buning ustiga ikki-uch marta qoqilishlar bor. Pessimistlar shundan qo‘rqib, ishning salbiy tomonini o‘ylayveradi va... harakatsizlikni afzal ko‘radi. Yoki toshqin daryodan oqib, ummonga tushishi kerak bo‘lsa, ummonni orzu qiladi-yu, ammo toshqin daryodan o‘tishni istamaydi.

“Men kimman” degan savolni “men qanday ko‘rinaman”, degan savol bilan almashtirib qo‘ymoqda.

Har doim qarz so‘rab, nolib yashash o‘z hayoti uchun javobgarlikni zimmasiga olishni xohlamagan insonlarga xosdir.

Tanqidiy fikrlaydigan odam muvaffaqiyat bu — tizimli mehnat, xatolar va vaqt mahsuli ekanini biladi. Tafakkuri oqsagan odam esa sabab-oqibat qonunlarini inkor qiladi. U tez, oson va og‘riqsiz yo‘lni qidiradi. Kouchlar aynan shu “tezkor natija” illyuziyasini sotadilar.

Bugungi aytmoqchi bo‘lganimiz qarg‘ishning kuchi haqida emas... unga boshqa tomondan qarash, aytaylik qarg‘ayotgan odam nima yo‘qotadiyu nima topadi? Yo‘q bu maqola qarg‘ish noto‘g‘ri bo‘lsa o‘ziga qaytishi yoki yaqiniga “urishi” haqida ham emas...

Psixolog sifatida shuni aytishim mumkin: bu masala shunchaki yo‘tal, allergiya va o‘pka kasalliklari muammosi emas. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadaki, biz har kuni nafas olayotgan eng mayda chang zarralari miyamizga kirib borishgacha qodir.

Xavf-xatar deganda xayolingizga birinchi navbatda nimalar keladi?

Oxirgi paytlarda uchinchi ko‘zni ochishga qiziquvchilar ko‘payib ketdi. Hatto falon so‘m to‘lov qilsangiz, uchinchi ko‘zingizni ochib beraman, deyotganlar ham yo‘q emas. Aslida bu qanchalik to‘g‘ri? Hammadan hafa inson ruhan tayyor bo‘lmasdan turib uchinchi ko‘zni ochtirsa, nimalar bo‘ladi?

Maqola qancha faxriy yorliq olganimda emas... yorliqlarsiz, muvaffaqiyatlarsiz yashash mumkinligi tajribasini ham his qilayotganimda.

Masalan ba’zilar «Men muvaffaqiyatsizman» degan fikr girdobidan chiqa olmaydi. Bu fikr uni rostdan ham omad sari qadam tashlashga qo‘ymaydi. Keyingi paytda shakllanayotgan qarashlarimizga xos yana bir necha fikrlar borki, bular ham to‘laqonli, xavotirsiz yashashimizga to‘sqinlik qilishi mumkin.

Dofamin – miyadagi mukofot, rag‘batlantirish tizimi uchun javobgar neyrotransmitter bo‘lib, u motivatsiya, baxt va lazzat hissini boshqaradi.

O‘sha keladigan kun ya’ni baxtli kelajak yorqin intizorlik holatiga tushiradigan qandaydir muhim voqea bilan boshlanishi kerak go‘yo. Shu bois ko‘pchilik, yorqin lahzalarni kutib, hozir, ayni damdagi zavqni unutib qo‘yishadi.

Bunday holatlarga jamoatchilikning jim turishi, befarqligi yolg‘onning ijtimoiy oqibatlaridan doimiy ko‘z yumishga olib keladi.

Sohibjamol «baxtli» bo‘ladi, lekin nimaning hisobiga? Nima uchun bunday syujetlar xavfli?

O‘z hayotini mazmunli deb hisoblaydigan odamlar, faqat qisqa muddatli baxtni qidiradiganlarga qaraganda chuqur qoniqishni his qilishlari mumkin.