Бой бўлишнинг 11 қоидаси
Нега айрим одамлар бир умр яхши даромад топса ҳам бойиб кетмайди? Бошқалар эса ўртача маош билан ҳам катта бойлик тўплайди? Бу саволга иқтисодчилар, руҳшунослар ва молия мутахассислари йиллар давомида жавоб излашди. Уларнинг хулосаси бир нуқтада туташади: бойлик, аввало, инсоннинг кундалик молиявий одатлари натижасидир. Албатта, омад, қобилият ва шароит ҳам муҳим. Бироқ дунёдаги кўплаб миллионер ва миллиардерларнинг ҳаёти шуни кўрсатадики, уларни муваффақиятга етаклаган асосий омил – пулга бўлган муносабатидир. Қуйидаги 11 қоида айнан шу тажриба, илмий кузатувлар ва ҳаётий мисолларга асосланган.
1. Даромад эмас, одат бой қилади
Кўпчилик бойликни катта маош билан боғлайди. Аслида эса бойликнинг биринчи қоидаси оддий: топганингиздан камроқ сарфланг.
Дунёдаги энг машҳур инвесторлардан бири Уоррен Баффет юз миллиардлаб долларлик бойликка эга бўлса-да, ҳануз 1958 йили сотиб олган уйида яшайди. Унинг айтишича, пул инсоннинг обрўсини эмас, имкониятларини ошириши керак. Шунинг учун ҳам Баффет ҳашамат ортидан қувиш ўрнига маблағини инвестиция қилишни афзал кўради.
Иқтисодчилар бу ҳолатни «ҳаёт тарзи инфляцияси» деб атайди. Даромад ошгани сари харажат ҳам ошиб кетса, инсон аввалгидек пулсиз қолаверади. Бой инсонлар эса даромади ортганида аввал жамғармасини ва инвестициясини кўпайтиради, кейин эҳтиёжлари ҳақида ўйлайди.
Хулоса: бойлик кўп топишдан эмас, топганингизни оқилона бошқаришдан бошланади.
2. Аввал ўзингизга ҳақ тўланг
Кўпчилик ой охирида қанча пул қолса, шунча жамғаришга ҳаракат қилади. Амалда эса ой якунида деярли ҳеч нарса қолмайди. Шунинг учун молия мутахассислари оддий қоидага амал қилишни тавсия этади: маош тушиши билан унинг маълум қисмини дарҳол жамғармага ажратинг.
Дунёдаги энг йирик инвестиция компанияларидан бири асосчиси Рэй Далио молиявий эркинлик интизомдан бошланишини кўп таъкидлайди. Унинг фикрича, бойлик катта даромад эмас, балки тўғри одатларнинг йиғиндисидир. Кичик маблағни мунтазам йиғиш бир марта катта пул топишдан кўра ишончлироқ натижа беради.
Психологлар буни «автоматик қарор» тамойили билан изоҳлайди. Агар жамғаришни биринчи ўринга қўйсангиз, ортиқча сарф-харажатлар ўз-ўзидан камая бошлайди.
Хулоса: жамғариш – ой охирида қилинадиган иш эмас, маош олган куни бошланадиган одатдир.
3. Битта даромад – битта хавф
Тасаввур қилинг, уйингизга сув фақат битта қувур орқали келади. Агар ўша қувур ёрилса, бутун уй сувсиз қолади. Даромад ҳам худди шундай: агар у фақат битта манбага боғланган бўлса, ишдан айрилиш ёки бизнесдаги муаммо бутун молиявий аҳволингизни издан чиқариши мумкин.
Жефф Безос интернет энди оммалашаётган пайтда барқарор ва яхши маошли ишини ташлаб, Amazon’ни очишга қарор қилди. Аввалига компания ҳеч қандай улкан даромад келтирмаган. Аммо Безос келажакда онлайн савдо асосий бозорга айланишига ишонди. Бугун Amazon дунёдаги энг қиммат компаниялардан бири ҳисобланади.
Иқтисодчилар ҳам якдил фикрда: молиявий хавфни камайтиришнинг энг яхши усулларидан бири – даромад манбаларини диверсификация қилиш, яъни кўпайтиришдир. Бу катта бизнес дегани эмас. Асосий иш билан бирга репетиторлик қилиш, онлайн хизмат кўрсатиш, ижарадан даромад олиш ёки кичик оилавий бизнес бошлаш ҳам иккинчи даромад манбаи бўла олади.
Хулоса: битта даромад сизни боқиши мумкин, аммо бир нечта даромад манбаи сизга хотиржамлик беради.
«Энг катта таваккалчилик – ҳеч қандай таваккал қилмасликдир» – Марк Цукерберг.
4. Пул ишламаса, қадри пасаяди
Кўпчилик пулни йиғишни бойлик деб ҳисоблайди. Аслида эса сейфда ётган ёки банк картасида ҳаракатсиз турган пул вақт ўтиши билан ўз қадрини йўқотади. Бунинг сабаби – инфляция! Бугун 100 минг сўмга олган маҳсулотингизни бир неча йилдан кейин қимматроқ нархда харид қилишингиз мумкин.
Билл Гейтс ёшлигида топган биринчи катта даромадини ҳашаматли ҳаётга эмас, Microsoft’ни ривожлантиришга сарфлади. Кейинчалик айнан шу қарор унинг бойлигини юзлаб баробар оширди. Гейтс пулни сарфлаш эмас, уни ишлатишни танлади. Молия мутахассислари пулнинг камида бир қисми даромад келтирадиган активларда ишлаши кераклигини таъкидлайди. Бу акциялар, облигациялар, бизнес, кўчмас мулк ёки бошқа инвестиция бўлиши мумкин. Муҳими, пул вақт ўтиши билан қиймат қўшсин.
Хулоса: бой одамлар пул учун ишламайди, уларнинг пули ўзлари учун ишлайди.
«Агар пулингиз сиз ухлаётганда ҳам ишламаса, сиз умрингизни ишлаб ўтказасиз», – Уоррен Баффет.
5. Энг катта сармоя – билим
Пулни йўқотсангиз, уни қайта топишингиз мумкин. Аммо билимсиз катта бойликни сақлаб қолиш қийин. Шунинг учун муваффақиятли инсонлар аввало ўз устида ишлашга сармоя киритади.
Чарли Мангер, машҳур инвестор ва Уоррен Баффетнинг кўп йиллик ҳамкори, кунига бир неча соат китоб ўқирди. У: «Мен туну кун ўқимайдиган бирорта доно одамни учратмаганман», деган эди. Билл Гейтс ҳам ҳар йили ўнлаб китоб ўқийди ва ҳатто энг банд пайтларида ҳам мутолаа учун алоҳида вақт ажратади.
Психологларнинг таъкидлашича, янги билим ва кўникмалар инсоннинг даромад имкониятларини сезиларли даражада оширади. Чунки меҳнат бозорида энг катта қиймат – билимли ва муаммони ҳал қила оладиган одамларники.
Хулоса: ҳамёнга сарфланган пул камаяди, билимга сарфланган пул эса кўпинча бир неча баробар бўлиб қайтади.
«Энг яхши инвестиция – ўзингизга қилинган инвестициядир» – Уоррен Баффет.
6. Вақтни пулдан ҳам қиммат деб билинг
Пулни йўқотсангиз, уни қайта ишлаб топиш мумкин. Аммо ўтган вақт ҳеч қачон қайтмайди. Шунинг учун бой инсонлар пулини эмас, вақтини авайлайди.
Илон Маск бир вақтнинг ўзида бир нечта йирик компанияни бошқариши билан танилган. У иш кунини майда вақт бўлакларига ажратиб режалаштириш усулидан фойдаланади. Бу усул ҳар бир дақиқадан унумли фойдаланиш имконини беради.
Олимлар ҳам вақтни режалаштириш инсоннинг самарадорлигини оширишини кўплаб тадқиқотларда исботлашган. Кун тартибига эга одамлар муҳим ишларга кўпроқ вақт ажратади ва кераксиз машғулотларга камроқ чалғийди.
Кун давомида ижтимоий тармоқларда беҳуда ўтган икки соат бир йилда қарийб бир ойлик вақтга тенг келади. Шу вақтда янги касб ёки тил ўрганиш мумкин эди.
Хулоса: бой одамлар пулни эмас, вақтни тежайди. Чунки улар яхши биладики, вақт пулдан ҳам қимматроқ.
7. Қарзни эмас, имкониятни сотиб олинг
Қарзнинг ҳам фойдали ва зарарлиси бўлади. Даромад келтирадиган бизнес ёки таълим учун олинган қарз келажакда ўзини оқлаши мумкин. Аммо фақат ҳавас учун олинган истеъмол қарзи кўпинча молиявий эркинликни кечиктиради.
Америкалик тадбиркор Марк Кьюбан кредит картасидан ортиқча фойдаланмасликни доим таъкидлайди. Унинг фикрича, кредит фоизларига тўланган пулни жамғариш ёки инвестиция қилиш анча оқилона.
Иқтисодчилар ҳам юқори фоизли қарзларни бойлик тўплашдаги энг катта тўсиқлардан бири деб ҳисоблайди. Чунки қарз учун тўлаётган ҳар бир сўм келажак капитали ҳисобидан кетади. Албатта, баъзан қарз олишга тўғри келади. Аммо ҳар бир саволдан олдин ўзингиздан сўранг: «Бу харид менга даромад келтирадими ёки фақат бир неча кунлик хурсандчиликми?»
Хулоса: бойлик қарзлар кўпайганда эмас, мажбуриятлар камайганда ўсади.
«Кредит картангиз эмас, жамғармангиз сизга эркинлик беради», – Марк Кьюбан.
8. Ҳиссиёт билан эмас, ҳисоб-китоб билан қарор чиқаринг
Дўконда «50% чегирма» деган ёзувни кўрганимизда, кўпинча ҳақиқатан ҳам бу нарса керакми, деган саволни унутиб қўямиз. Бой инсонлар эса ҳар бир харидга бир хил савол билан ёндашади: «Бу менга қиймат олиб келадими?»
IKEA асосчиси Ингвар Кампрад миллиардер бўлишига қарамай, узоқ йиллар иқтисод-классда парвоз қилган, оддий меҳмонхоналарда турган ва исрофгарчиликдан қочган. Бу тежамкорлик бўлмай, балки пулни ҳиссиёт билан эмас, мақсад билан сарфлаш фалсафаси эди. Психологлар импульсив харидларнинг аксарияти кучли ҳиссиёт таъсирида содир бўлишини таъкидлайди. Шунинг учун улар қиммат хариддан олдин камида бир кун кутишни маслаҳат беради.
Хулоса: ҳар бир тежалган пул эмас, ҳар бир оқилона қарор инсонни бой қилади.
«Нарх – сиз тўлайдиган нарса. Қиймат – сиз оладиган нарса», – Уоррен Баффет
9. Сабр – бойликнинг кўринмас капитали
Кўпчилик тез бойишни хоҳлайди. Аммо тарихга назар ташласак, ҳақиқий бойлик йиллар давомида қурилганини кўрамиз.
Сэм Уолтон биринчи Walmart дўконини очганида ҳеч ким унинг номи бутун дунёга машҳур бўлишини тасаввур қилмаган. У бизнесини бир неча ўн йил давомида босқичма-босқич ривожлантирди. Бугун эса Walmart дунёдаги энг йирик чакана савдо тармоқларидан бири ҳисобланади.
Иқтисодчилар бойликнинг энг катта кучи мураккаб ўсиш эканини таъкидлайди. Кичик маблағ ёки кичик бизнес ҳам вақт ўтиши билан катта натижа бериши мумкин. Лекин бунинг учун сабр ва интизом керак.
Хулоса: бойлик спринт эмас, марафондир.
10. Муҳит инсонни ўзгартиради
«Дўстинг кимлигини айт, сенинг кимлигингни айтаман», деган нақл бежиз айтилмаган. Инсоннинг фикрлаши, одатлари ва ҳатто молиявий қарорларига ҳам атрофидаги одамлар таъсир қилади.
Тадбиркор Ричард Брэнсон ўз муваффақиятида кучли жамоа ва тўғри инсонлар билан ишлаш ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлганини кўп бор таъкидлаган. Унинг фикрича, яхши ғоядан ҳам муҳимроқ нарса – уни амалга оширадиган одамлардир.
Психологик тадқиқотлар ҳам инсон ўз вақтининг асосий қисмини ўтказадиган муҳитга мослаша бошлашини кўрсатади. Агар атрофингизда мақсадли, меҳнаткаш ва ўқишга интилувчи инсонлар кўп бўлса, бу сизга ҳам ижобий таъсир кўрсатади.
Хулоса: бойликни фақат пул эмас, тўғри муҳит ҳам яратади.
11. Бойлик – пул эмас, фикрлаш тарзи
Кўпчилик бойликни банк ҳисобидаги рақамлар билан ўлчайди. Аммо ҳақиқий бойлик – бу инсоннинг молиявий фикрлаши, интизоми ва қарор қабул қилиш маданиятидир.
Уоррен Баффет бир гал шундай деган эди: «Бой бўлиш учун ҳамма нарсани тўғри қилиш шарт эмас. Бир неча муҳим қарорни тўғри қабул қилишнинг ўзи етарли». Бу фикр бойликнинг энг муҳим сирини очиб беради. Катта муваффақият кўпинча юзлаб майда, аммо тўғри қарорлар йиғиндисидир. Илмий кузатувлар ҳам молиявий интизомга эга инсонлар узоқ муддатда кўпроқ жамғарма тўплаши, камроқ қарзга ботиши ва молиявий мустақилликка тезроқ эришишини кўрсатади.
Хулоса: бойлик ҳамёндан эмас, фикрлаш тарзидан бошланади.
Акбар Фатҳуллаев
Изоҳ қолдириш учун сайтда рўйхатдан ўтинг
Кириш
Ижтимоий тармоқлар орқали киринг
FacebookTwitter