Бугун Халқаро болалар китоблари куни. Бир қарашда оддий сана, аммо аслида у жуда катта ва чуқур маънони ўз ичига олади. Чунки бола учун китоб шунчаки ҳарфлар ёки ранг-баранг суратлар тўплами эмас, у биринчи дўст, биринчи устоз ва энг биринчи орзудир.

Айнан мана шу орзулар олами боланинг ички дунёси билан ташқи олам ўртасида кўприк бўлади. Бола ҳар доим ҳам ўз кечинмаларини сўз билан ифодалай олмайди: у «мен хафаман» ёки «менга эътибор етишмаяпти» деб айтолмайди. У баъзан жим қолади, баъзан инжиқлашади, баъзан эса ҳеч қандай сабабсиз йиғлайди, хафа бўлади, хаёл суриб юради. Катталар буни шунчаки инжиқлик ёки ўткинчи кайфият деб қабул қилиши мумкин. Аммо аслида бола жавоб тополмаётганидан эмас, у ҳатто ўз саволини ҳам номлай олмаётганидан қийналади.

Шу ерда китоб ёрдамга келади. У болага нафақат янги дунёларни очади, балки ўз туйғуларини таниш ва тушуниш учун имкон беради. Бола китобдаги ҳикоя орқали ичидаги тушунарсиз ҳиссиётга биринчи марта ном беради. Қаҳрамон қўрқса у ҳам қўрққанини англайди, ёлғиз қолса у ўз ёлғизлигини тан олади. Ва энг муҳими бир ҳақиқатни сезади: бу ҳолатда у ёлғиз эмас, у каби қўрқаётган ёки хафа бўлаётган яна бошқа болалар ҳам бор.

Болалар психологиясини ўрганадиган тадқиқотчилар бу жараённи тасодиф деб ҳисобламайди. Масалан, «Bibliotherapy and Possibilities of Intervention in Problems of Child Psychopathology» мақоласида таъкидланишича, болалар қийин ҳиссиётларни тўғридан-тўғри эмас, балки бадиий қаҳрамонлар орқали хавфсизроқ қабул қилади. Яъни улар ўз дардини айтишдан олдин, уни ҳикоя ичида «кўришни» афзал билади.

Америкалик тадқиқотчи Рудин Симс Бишоп ўзининг машҳур «Ойна, дераза ва суриладиган шиша эшиклар» («Mirrors, Windows, and Sliding Glass Doors») концепциясида китобнинг бола ҳаётидаги ўрнини жуда аниқ таърифлаб беради:  «Китоблар болалар учун баъзан дераза, баъзан эса ойнадир».

Мутахассис таъкидлаганидек, дераза орқали бола бошқаларнинг ҳаётини кўради, уларнинг дарди, қўрқуви, танловлари билан танишади. Аммо китоб ойнага айланган пайт — энг ҳал қилувчи он. Чунки айнан шу пайтда бола ҳикояда ўзини кўради, айнан шу «ўзини таниш» лаҳзаси боланинг ички дунёсини тартибга солишда ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Чунки бола ўзини бошқаларда кўргандагина, ўз ҳолатини қабул қила бошлайди. У энди шунчаки қўрқув ёки хафалик ичида эмас, у буни кўрган, танишган, демак, тушунишга яқинлашган.  

Бола китобни ёпиб «бу мен ҳақимда» демайди, у шунчаки тўхтаб қолади, қаҳрамоннинг ҳолати унга таниш туюлади. Нега танишлигини у билмаса-да, ичида бир туйғу «қимирлайди». Шу қимирлаш — номсиз ҳиссиётнинг илк шаклга киришидир.

Шу маънода китоб болага муҳим нарсани беради: «сендаги бу туйғу бор ва у тушунарли» деган ички тасдиқни. Ва баъзан инсонга айнан шу тасдиқ излаган жавобдан ҳам кераклироқ бўлади. Бишоп шу нуқтага алоҳида тўхталади: «Агар бола китобларда ўзини топа олмаса, у ўзини жамиятда ҳам кўринмас, деб ҳис қила бошлайди. Аксинча, агар у ўзини қаҳрамонлар орқали кўра олса, бу унга ички тасдиқ беради — «мен бор, менинг ҳисларим муҳим».

Масалан, Антуан де Сент-Экзюперининг «Кичик шаҳзода» асарини олайлик. Бу китобни кўпчилик эртак деб ўқийди, лекин болалар уни бошқача ҳис қилади. Кичик шаҳзоданинг ёлғизлиги, унинг атрофдагиларни тушунмаслиги, катталар дунёсидан ҳайратланиши — булар болага жуда таниш ҳолатлар. Бола бу асарни ўқиб, «мен ҳам шундайман», деб айтмайди, у Кичик шаҳзода орқали ўзининг тушунтириб бўлмайдиган ҳиссини кўради. У ёлғизликка ном топади, у тушунмаслик оғриғини англай бошлайди ва энг муҳими, у бу ҳолатдан уялиб яшириш шарт эмаслигини ҳис қилади.

Жоан Роулингнинг «Гарри Поттер» асари эса бошқача туйғуни очади — қўрқув ва қабул қилинмаслик ҳиссини. Гаррининг ўзини ортиқча, кераксиздек ҳис қилиши, кейин эса ўз ўрнини топиши болага муҳим бир сигнал беради: сен ҳозир тушунилмаётган бўлсанг ҳам, бу абадий эмас.

Роалд Далнинг «Матилда»сида эса бола адолатсизликка қарши ички қаршиликни кўради. Катталар томонидан тушунилмаслик, ҳатто ҳақсизликка учраш, бола учун оғир ҳолат. Лекин Матилда орқали у шуни англайди: бу ҳолатни ҳис қилиш табиий ва унга қарши туриш ҳам мумкин.

Шунинг учун болага китоб бериш уни шунчаки банд қилиш эмас, балки унинг ичида жавобсиз юрган, ҳатто номсиз қолган туйғуларига исм қўйиб бериш демакдир.

Хулоса қилиб айтганда, болалар адабиёти шунчаки эртаклар тўплами эмас, балки боланинг дунёқараши шаклланадиган илк ижтимоий майдондир. Агар китоб саҳифаларида бола ўзини, ўз ташвишлари ва қувончларини учратса, унда нафақат мутолаага меҳр, балки ўзига бўлган ишонч уйғонади. Бишоп таъкидлаганидек, бола китобда ўз аксини кўриши — бу унинг жамиятдаги ўрни борлигига берилган илк ва энг муҳим ишончдир. Демак, биз болаларга тақдим этаётган ҳар бир китоб улар учун ҳам оламга очилган дераза, ҳам ўзлигини англатадиган тиниқ кўзгу бўлиши шарт.

Барно Султонова